Ndikimet nga mesdheu në Dardaninë pararomake dhe romake

Dardanët dhe shteti i tyre, i vendosur në udhëkryqin që lidh Evropën Veriore me Ballkanin e Jugut dhe Greqinë si dhe brendësinë e Ballkanit me bregdetin ilir, fillojnë të përmenden në veprat e autorëve antikë në shekullin IV para erës sonë, por dëshmitë arkeologjike sugjerojnë se qysh në shekullin VI, para erës sonë, dardanët kishin pasur një shoqëri të organizuar, të udhëhequr nga princër dhe që qysh në atë kohë kishte pasur ndikime nga Mesdheu. Ndikimet e qytetërimeve të ndryshme nga Mesdheu janë dëshmuar që nga periudha parahistorike, para së gjithash, përmes gjetjeve të enëve prej argjile, të stolive dhe të pajisjeve të luftës të importuara nga Mesdheu si dhe të monedhave të prodhuara nëpër punëtoritë monedhëprerëse ilire të cilat vepronin nëpër qytetet buzë Adriatikut që pjesërisht ishin me origjinë dalmate. Pas pushtimit romakët Mbretërisë Dardane dhe të krijimit të provincës Mezia (Moesia) brenda të cilës ishte integruar trojet dardane, këto ndikime ishin bërë më të shpeshta përmes Romës dhe të brigjeve të Adriatikut dhe pasqyrohen përmes të gjetjeve të monumenteve epigrafike të ushtarëve romakë, një pjesë e të cilëve kishin qenë me origjinë nga Dalmacia. Romakët dhe ata që erdhën me ta në Dardani sollën me vete dhe e përhapen anembanë Mesdheut gjuhën latine dhe onomastikën latine e greko-orientale si dhe nderimin e kulteve të hyjnive romake të ujit, por edhe të hyjnive të tjera me origjinë greko-orientale, madje edhe kultet e njerëzve të vdekshëm e të hyjnizuar pas vdekjes së tyre, kurse në fund edhe krishterimi kishte arritur dhe ishte përhapur në Dardani përmes botës romake.