ABDÜLKÂDİR DÂMOLLA’DA CEDİTÇİLİK DÜŞÜNCESİ VE ETKİLERİ

Orta Asya toprakları daha önce içinde barındırdığı İpek Yolu aracılığı ile Doğu ve Batı arasındaki ticaret ve medeniyet alışverişinde köprü olmuş ise de deniz yolu ulaşımı geliştikten sonra önemini kısmen kaybetmiştir. Özellikle Kazak, Kırgız ve Özbek Türklerinin yanında Uygur Türklerinin çoğunluğu, oluşturduğu Doğu Türkistan Tarım havzası, Taklamakan Çölü ve birçok yüksek dağları ile coğrafyasının getirdiği dışa kapalılıkla çağın gerektirdiği gelişimi yakalayamamıştır. Konu edindiğimiz Abdülkâdir Kâşgarî’nin yaşadığı dönem, siyasi ve sosyal bakımdan genel itibari ile 1876 yılında Yakup Bey’in vefatından sonra Çin’in ikinci kez komutan Zo Zung Tang’ın Doğu Türkistan’ı istila ettiği süreçleri kapsamaktadır. Dinî hayat açısından ise Kadimci olarak nitelendirilen birtakım işgalci yönetim yanlısı ve yerli tarikatçı din adamlarının, din başta olmak üzere siyasi, iktisadi, tıbbi ve diğer sosyal alanlarda halk arasında otorite sahibi oldukları bir dönemdir. Böyle bir ortamda Ceditçilik hareketinden etkilenen Abdülkâdir Dâmolla, çeşitli engellenmelere maruz kalmasına rağmen Uygur toplumunu bilinçlendirmek ve cehaletten kurtarmak için birden çok alanda mücadele etmiştir. Çalışmamızda “Ceditçilik” hareketinin nasıl ortaya çıktığı, önemli temsilcileri, Doğu Türkistan’a nasıl intikal ettiği ve bu kapsamda Abdülkâdir Kâşgarî’nin adımları ve bölge insanını nasıl etkilediğine dair sorulara cevap bulmaya çalışılacaktır.