Nakîb el-Attâs’ın Edeb ve Terbiye Yaklaşımı Üzerine

Modern dönemde eğitim ve terbiye alanlarında yalnızca yöntemsel değil, aynı zamanda kavramsal düzeyde de derin tartışmalar yaşanmakta; eğitimin amacı, içeriği ve ideal insan tasavvuru farklı kuramsal yaklaşımlarla yeniden tanımlanmaktadır. Seküler pedagojik anlayışların öne çıktığı bu süreçte, özellikle İslâm düşüncesi bağlamında eğitim meselesine felsefî ve ahlâkî derinlik kazandıran özgün yaklaşımlara duyulan ihtiyaç giderek artmaktadır. Bu bağlamda Malezyalı düşünür Seyyid Muhammed Nakîb el-Attâs, İslâm eğitim düşüncesine kazandırdığı özgün kavramsal çerçeveyle öne çıkan önemli isimlerden biridir. Eğitim anlayışının merkezine yerleştirdiği edeb/te’dîb kavramı aracılığıyla sadece pedagojik bir model değil, aynı zamanda varlık, bilgi ve değer tasavvuruna dayalı bütüncül bir eğitim paradigması geliştirmektedir. Modern eğitim sistemlerinin sekülerleşmesi ve bilginin araçsallaştırılması sürecinde İslâmî eğitim anlayışının temel kavramlarından olan edeb ve te’dîb terimlerinin yeniden değerlendirilmesi bir zaruret olarak görünmektedir. Zira eğitimde değerler krizinin yaşandığı günümüzde Attâs’ın edeb/te’dîb merkezli yaklaşımı, bireyin varlık, bilgi ve değerle kurduğu ilişkide köklü bir dönüşüm hedefleyen bütüncül bir eğitim modeli sunmaktadır. Bu modelin incelenmesi, modern eğitim sistemlerinin karşılaştığı sorunlara alternatif çözümler geliştirilmesine katkı sağlayacak niteliktedir. Buna göre çalışmada Attâs’ın edeb/te’dîb kavramına yüklediği anlamın analiz edilmesi, edeb/te’dîb ile terbiye kavramlarının karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi ve modern eğitim sistemlerinin karşılaştığı sorunlara bu kavramsal çerçeveden nasıl yaklaşılabileceğinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Bu doğrultuda çalışma ayrıca Attâs’ın edeb/te’dîb merkezli eğitim anlayışından hareketle modern İslâm toplumlarında eğitimin hangi temel değer ve ilkeler üzerine inşa edilmesi gerektiği sorusuna katkı sunmayı amaçlamaktadır. Ayrıca edeb/te’dîb kavramının terbiye kavramıyla olan ilişkisi ve bu iki kavramın eğitim düşüncesindeki yeri, çalışmanın ele aldığı diğer konuları arasındadır. Bu bağlamda çalışmada Attâs, edebi neden eğitimin temeline yerleştirmektedir? Terbiye kavramını hangi gerekçelerle eleştiriye tabi tutmaktadır? Edeb ve terbiye kavramları eğitim düşüncesi açısından nasıl bir anlam dünyasına sahiptir? şeklindeki sorulara yanıt aranmaktadır. Bu sorulara yanıt aranırken onun terbiye kavramına dair sınırlayıcı yaklaşımı da eleştirilmektedir. Attâs’ın tercih edilmesindeki temel saik ise edebi felsefî bir zeminde (kavramın ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik bağlantılarını kurarak) ve bütünlüklü bir yaklaşımla ele almasıdır. Araştırma nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniğiyle gerçekleştirilmiştir. Veriler birincil kaynak olarak Attâs’ın eserlerinden; ikincil kaynak olarak ise onun eğitim anlayışı üzerine yapılan akademik çalışmalardan elde edilmiştir. Kavramsal analiz sürecinde özellikle Khosrow Bagheri’nin terbiye anlayışı merkeze alınarak edeb/te’dîb ve terbiye kavramları düşünsel düzlemde karşılaştırılmıştır. Çalışmada Attâs’ın mezkûr kavramlara yüklediği anlamların analiz ve değerlendirilmesi hedeflediğinden onun eğitimle ilgili genel düşüncesi ve eğitim felsefesi (söz gelimi üniversite fikri, müfredat düşüncesi, İslâm eğitim anlayışının modern eğitim yaklaşımlarıyla nasıl entegre edilebileceği gibi) kapsam dışı bırakılmıştır. Derinlemesine bir kavramsal analiz yapabilmek adına araştırma, edeb/te’dîb ve terbiye kavramlarıyla sınırlı tutulmuştur. Çalışma sonucunda Attâs’ın edeb/te’dîb, Bagheri’nin ise terbiye merkezli yaklaşımının modern eğitim sistemlerinin karşılaştığı değerler krizine alternatif çözümler sunabileceği öngörülmektedir. Attâs’ın edeb anlayışı ile Bagheri’nin terbiye yaklaşımı birlikte değerlendirildiğinde günümüz din eğitiminin sadece dinî bilgilerin aktarımına indirgenen bilişsel bir faaliyet alanı olarak değil; bireyin varlık, bilgi ve değer arasındaki ilişkilerini dönüştürmeyi, bu ilişkilerde derin bir bilinç ve bütüncül bir ahlâkî yönelim kazandırmayı hedefleyen kapsamlı bir süreç olarak ele alınması gerektiği anlaşılmaktadır.