CEDİTÇİLİK HAREKETİNİN MODERN UYGUR EDEBİYATINDAKİ YANSIMALARI

Modern Uygur Edebiyatı 20. yüzyılın başından 30’lu yılların ortalarına kadar olan zaman içinde önemli gelişmeler yaşamış olup bu zaman zarfında Türk Dünyası’nın dört bir tarafında cehalete, esarete ve gericiliğe karşı başlatılan cedit hareketi, modern Uygur Edebiyatı’nın inkişafında önemli rol oynamıştır.19. yüzyılın sonunda Doğu Türkistan ikinci defa Çin Man-zhou İmparatorluğu tarafından istila edilince Doğu Türkistan’daki vatansever aydınlar ve iş adamları esarettin kurtulmak için arayış içinde bulunmuşlar ve kurtuluşun ancak cehaletten kurtulmakla mümkün olabileceğinin farkına varmışlardır. Vatansever Uygur zenginlerinden Hüseyin Musabayup ve Bahavudun Musabayup kardeşler ilk olarak 1885’te Doğu Türkistan’ın Atuş bölgesinde ilk cedit okulunu açarak Türkiye’den getirilen öğretmenler ile Doğu Türkistan’dan yurt dışına gidip eğitim alan aydınların öncülüğünde eğitim-öğretim faaliyetlerine başlamıştır. Abdukadir Binni Abdülvaris Ezizi (Abdukadir Damolla) Buhara’da sekiz yıl eğitim aldıktan sonra 1901’de ana vatanı olan Kaşgar’a geri dönerek Doğu Türkistan’daki cedit hareketinin öncülüğünü yapmıştır. O, halkın cehalettin kurtulması için tek çıkış yolunun ceditçilik olduğunu hararetle savunarak bunun ile ilgili eserler yazarak dağıtmıştır. Abdukadir Damolla ve onun gibi münevver kişilerin ceditçilik ile ilgili eserleri ve faaliyetleri kısa sürede meyve vermeye başlamış olup Doğu Türkistan’ın her tarafında ardı ardına cedit okulları açılmış ve bu okullarda yetişen aydınlar Modern Uygur Edebiyatının öncüleri olmuştur. Ceditçilik onların yazdığı eserlerin ana teması olmuştur. Böylece Türk dünyasındaki bütün reform hareketlerinin fikri altyapısını oluşturan “Usul-i Cedid” Doğu Türkistan’daki toplumsal reform ve değişimi konu edinen Modern Uygur Edebiyatına da damgasını vurmuştur.