DOĞU TÜRKİSTANLI ALİM ABDULKADİR DÂMOLLA’NIN KADER ANLAYIŞI

Uzun tarihsel süreçte Orta Asya’nın (Türkistan) en köklü medeniyetlerinden birini inşa eden Uygur Türkleri, 18. yüzyılın sonlarından itibaren önceki etkin rolünü kaybederek varoluş mücadelesi vermeye başlamıştır. Bu süreçte kültürel kimlik ve dinî özgürlükler ciddi tehditlerle karşı karşıya kalmıştır. Uygur halkı varlığını, millî ve manevî değerlerini korumak adına ciddi bir direnç ortaya koymuş olsa da bu çabalar birçok iç ve dış dinamikler nedeniyle kalıcı ve sürdürülebilir bir başarıya ulaşamamıştır. Bu başarısızlıkta, siyasi ve toplumsal etkenlerin yanı sıra, yanlış yorumlanan dinî anlayışların ve özellikle determinizme dayalı kader anlayışının da etkili olduğu görülmektedir. İslam düşünce tarihinde geniş tartışmalara konu olan kader inancı, bazı dönemlerde bireysel sorumluluğun ihmalini meşrulaştıran cebri bir anlayışa indirgenebilmiştir. Oysa klasik İslam düşüncesinde kader, Allah’ın ilmi ve iradesi dâhilinde işleyen, ancak insanın tercihi ve sorumluluğunu da dikkate alan bir düzen olarak temellendirilmiştir. Bu çalışma, söz konusu tarihsel bağlamda Doğu Türkistan’daki özgürlük mücadelesine fikrî katkılarda bulunan ve bölgenin İslam düşünce tarihinde önemli bir yere sahip olan Abdulkadir Dâmolla’nın kader anlayışını incelenmeyi amaçlamaktadır. Dâmolla, klasik Ehl-i Sünnet kelâmı çerçevesinde iman, kader, ilahî irade ve insanın sorumluluğu gibi temel meseleleri ele almış; bireyin hem inanç hem de amel bakımından aktif ve bilinçli bir özne olduğunu vurgulamıştır. Kader konusuna yaklaşımında cebrî yoruma karşı çıkarak, insanın iradesini göz ardı etmeyen dengeli bir kader tasavvuru ortaya koymuştur. Dâmolla’nın kader anlayışı, yaşadığı tarihî ve sosyopolitik şartlar içinde, toplumsal bilinçlenmeyi ve yeniden dirilişi hedefleyen düşünsel bir çabanın tezahürü olarak değerlendirilebilir.