Abdulkadir Mardinî’nin Meşşaî Felsefe Eleştirisi

Amaç: Bu çalışmanın amacı, 17. yüzyıl Osmanlı düşünürü Abdulkadir Mardinî’nin el-Hikmetü’l-İlhamiyye adlı eserinde Meşşâî filozoflara yönelttiği felsefi eleştirileri incelemektir. Bu bağlamda, Mardinî’nin eleştirileri hem bağlamlarıyla birlikte ele alınacak hem de Meşşâî düşünceyle karşılaştırmalı bir biçimde değerlendirilecektir. Ayrıca onun düşünsel tavrının, dönemin entelektüel ortamı dikkate alınarak yorumlanması hedeflenmektedir. Yöntem: Bu çalışmada, Abdulkadir Mardinî’nin el-Hikmetü’l-İlhamiyye adlı eserine içerik analizi yöntemiyle yaklaşılacaktır. Mardinî’nin Meşşâî filozoflara yönelttiği eleştiriler tematik olarak sınıflandırılacak ve değerlendirilmeye çalışılacaktır. Karşılaştırmalı bir yöntem izlenerek, Mardinî’nin görüşleri Fârâbî ve İbn Sînâ gibi önde gelen Meşşâî filozofların düşünceleriyle mukayese edilecektir. Ayrıca Mardinî’nin eleştirilerinin yaşadığı dönemin entelektüel bağlamıyla ilişkisi de göz önünde bulundurulacaktır. Bulgular: Araştırma sonucunda, Abdulkadir Mardinî’nin Meşşâî filozoflara yönelik eleştirilerinin daha çok metafizik alanlarda yoğunlaştığı görülmüştür. Mardinî, özellikle nefsin hadisliği, sudûr nazariyesi, cismin mahiyeti ve Zorunlu Varlık’ın sıfatları gibi konularda da filozofların görüşlerini eleştirerek farklı bir bakış açısı geliştirmeye çalışmıştır. Bununla birlikte, Mardinî’nin bazı noktalarda Meşşâî düşünceyle paralel görüşler paylaştığı; fakat eleştirel yaklaşımının onu zaman zaman İşrâkî gelenekle yakınlaştırdığı tespit edilmiştir. Sonuç: Bu çalışma, Abdulkadir Mardinî’nin Meşşâî felsefeye yönelik eleştirilerini sistematik biçimde ele alarak, klasik İslâm düşüncesi içerisindeki felsefî tartışmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Mardinî’nin eleştirel yaklaşımı, özellikle dönemin entelektüel zeminini yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Onun nefsin mahiyeti, varlık tasavvuru ve metafizik ilkelere dair ortaya koyduğu eleştirilerin, İslâm felsefesi tarihindeki çeşitliliği ve canlı tartışma geleneğini görünür kıldığı düşünülmektedir. Bu yönüyle çalışma, hem Mardinî'nin felsefî konumunun daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamakta hem de klasik felsefe metinlerinin eleştirel yorumuna zemin oluşturmaktadır. Özgünlük: Bu çalışma, Abdulkadir Mardinî’nin felsefî düşünce geleneği içindeki yerini tespit etmeye yönelik katkı sunmayı amaçlamaktadır. Literatürde sınırlı biçimde ele alınan el-Hikmetü’l-İlhamiyye adlı eser üzerinden, Mardinî’nin Meşşâî filozoflara yönelttiği eleştiriler ilk kez sistematik olarak incelenmiş ve bu eleştirilerin felsefî temelleri analiz edilmiştir. Bu yönüyle çalışma hem Mardinî’nin düşüncelerini görünür kılmakta hem de klasik İslam felsefesi kaynaklarının yeniden değerlendirilmesine imkân tanımaktadır.