Search engine for discovering works of Art, research articles, and books related to Art and Culture
ShareThis
Javascript must be enabled to continue!

पर्यावरणीय नैतिकता और महिला सशक्तिकरण: गाँधीवादी दृष्टिकोण से सतत् विकास का अध्ययन

View through CrossRef
वर्तमान युग में पर्यावरणीय संकट और लैंगिक असमानता विश्व समुदाय के समक्ष दो प्रमुख चुनौतियों के रूप में उपस्थित हैं। जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक संसाधनों का अंधाधुंध दोहन, जैव विविधता का ह्रास तथा प्रदूषण जैसी समस्याएँ मानव अस्तित्व के लिए गंभीर खतरा उत्पन्न कर रही हैं। दूसरी ओर, महिलाओं को सामाजिक, आर्थिक एवं राजनीतिक क्षेत्रों में अभी भी अनेक असमानताओं का सामना करना पड़ रहा है। इन दोनों चुनौतियों का समाधान सतत् विकास की अवधारणा में निहित है, जो पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक न्याय और आर्थिक विकास के मध्य संतुलन स्थापित करने पर बल देती है। महात्मा गाँधी का चिंतन पर्यावरणीय नैतिकता और मानव कल्याण के बीच गहरे संबंध को रेखांकित करता है। गाँधीजी ने प्रकृति के साथ सामंजस्यपूर्ण जीवन, सीमित उपभोग, स्वदेशी, ग्राम स्वराज, आत्मनिर्भरता तथा नैतिक उत्तरदायित्व पर बल दिया। उनका मानना था कि पृथ्वी मनुष्य की आवश्यकताओं की पूर्ति कर सकती है, किन्तु उसके लोभ की नहीं। यह विचार आधुनिक पर्यावरणीय नैतिकता का आधार माना जाता है। साथ ही गाँधीजी ने महिलाओं को सामाजिक परिवर्तन की प्रमुख शक्ति के रूप में स्वीकार किया तथा उनके शिक्षा, आत्मनिर्भरता और सामाजिक सहभागिता को राष्ट्र निर्माण के लिए आवश्यक बताया। प्रस्तुत शोध-पत्र का उद्देश्य पर्यावरणीय नैतिकता, महिला सशक्तिकरण और सतत् विकास के मध्य संबंधों का गाँधीवादी दृष्टिकोण से विश्लेषण करना है। अध्ययन में यह ज्ञात करने का प्रयास किया गया है कि पर्यावरण संरक्षण में महिलाओं की भूमिका क्या है तथा गाँधीवादी सिद्धान्त किस प्रकार सतत् विकास की दिशा में मार्गदर्शन प्रदान करते हैं। शोध में वर्णनात्मक एवं विश्लेषणात्मक पद्धति का उपयोग किया गया है। अध्ययन के निष्कर्ष संकेत करते हैं कि पर्यावरणीय संरक्षण और महिला सशक्तिकरण परस्पर पूरक प्रक्रियाएँ हैं तथा गाँधीवादी विचारधारा दोनों को एकीकृत कर सतत् विकास का प्रभावी मॉडल प्रस्तुत करती है। इसलिए वर्तमान विकास नीतियों में गाँधीवादी पर्यावरणीय नैतिकता और महिला सहभागिता को अधिक महत्त्व दिए जाने की आवश्यकता है।
Title: पर्यावरणीय नैतिकता और महिला सशक्तिकरण: गाँधीवादी दृष्टिकोण से सतत् विकास का अध्ययन
Description:
वर्तमान युग में पर्यावरणीय संकट और लैंगिक असमानता विश्व समुदाय के समक्ष दो प्रमुख चुनौतियों के रूप में उपस्थित हैं। जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक संसाधनों का अंधाधुंध दोहन, जैव विविधता का ह्रास तथा प्रदूषण जैसी समस्याएँ मानव अस्तित्व के लिए गंभीर खतरा उत्पन्न कर रही हैं। दूसरी ओर, महिलाओं को सामाजिक, आर्थिक एवं राजनीतिक क्षेत्रों में अभी भी अनेक असमानताओं का सामना करना पड़ रहा है। इन दोनों चुनौतियों का समाधान सतत् विकास की अवधारणा में निहित है, जो पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक न्याय और आर्थिक विकास के मध्य संतुलन स्थापित करने पर बल देती है। महात्मा गाँधी का चिंतन पर्यावरणीय नैतिकता और मानव कल्याण के बीच गहरे संबंध को रेखांकित करता है। गाँधीजी ने प्रकृति के साथ सामंजस्यपूर्ण जीवन, सीमित उपभोग, स्वदेशी, ग्राम स्वराज, आत्मनिर्भरता तथा नैतिक उत्तरदायित्व पर बल दिया। उनका मानना था कि पृथ्वी मनुष्य की आवश्यकताओं की पूर्ति कर सकती है, किन्तु उसके लोभ की नहीं। यह विचार आधुनिक पर्यावरणीय नैतिकता का आधार माना जाता है। साथ ही गाँधीजी ने महिलाओं को सामाजिक परिवर्तन की प्रमुख शक्ति के रूप में स्वीकार किया तथा उनके शिक्षा, आत्मनिर्भरता और सामाजिक सहभागिता को राष्ट्र निर्माण के लिए आवश्यक बताया। प्रस्तुत शोध-पत्र का उद्देश्य पर्यावरणीय नैतिकता, महिला सशक्तिकरण और सतत् विकास के मध्य संबंधों का गाँधीवादी दृष्टिकोण से विश्लेषण करना है। अध्ययन में यह ज्ञात करने का प्रयास किया गया है कि पर्यावरण संरक्षण में महिलाओं की भूमिका क्या है तथा गाँधीवादी सिद्धान्त किस प्रकार सतत् विकास की दिशा में मार्गदर्शन प्रदान करते हैं। शोध में वर्णनात्मक एवं विश्लेषणात्मक पद्धति का उपयोग किया गया है। अध्ययन के निष्कर्ष संकेत करते हैं कि पर्यावरणीय संरक्षण और महिला सशक्तिकरण परस्पर पूरक प्रक्रियाएँ हैं तथा गाँधीवादी विचारधारा दोनों को एकीकृत कर सतत् विकास का प्रभावी मॉडल प्रस्तुत करती है। इसलिए वर्तमान विकास नीतियों में गाँधीवादी पर्यावरणीय नैतिकता और महिला सहभागिता को अधिक महत्त्व दिए जाने की आवश्यकता है।.

Related Results

झल्को बालउपन्यासको पर्यावरणीय सन्दर्भ
झल्को बालउपन्यासको पर्यावरणीय सन्दर्भ
प्रस्तुत लेखमा ‘झल्को’ बालउपन्यासमा समावेश गरिएका पर्यावरणीय सन्दर्भको पहिचान गरी तिनको विश्लेषण  गरिएको छ । गुणात्मक ढाँचामा लेखिएको यस आलेखमा निर्दिष्ट उपन्यासमा समाविष्ट पर्यावर...
Shaskiya Aspatalon Mein Mahila Narson Ki Karyasthitiyan Aur Samajik Pratishtha : Ek Samajshastriya Adhyayan (Sehore Jile Ke Vishesh Sandarbh Mein)
Shaskiya Aspatalon Mein Mahila Narson Ki Karyasthitiyan Aur Samajik Pratishtha : Ek Samajshastriya Adhyayan (Sehore Jile Ke Vishesh Sandarbh Mein)
प्रस्तुत शोधपत्र मध्यप्रदेश के सीहोर जिले के शासकीय अस्पतालों में कार्यरत महिला नर्सों की कार्यस्थितियों तथा उनकी सामाजिक प्रतिष्ठा का समाजशास्त्रीय अध्ययन प्रस्तुत करता है। शासकीय...
तरूनी खेती उपन्यासमा प्रयुक्त पर्यावरणीय चिन्तन
तरूनी खेती उपन्यासमा प्रयुक्त पर्यावरणीय चिन्तन
प्रस्तुत लेख पर्यावरणीय चिन्तनको आलोकमा तरूनी खेती उपन्यासको अध्ययन विश्लेषण गर्ने कार्यमा केन्द्रित रहेको छ । तरूनी खेती उपन्यासका लेखक प्रयोगवादी उपन्यासकार सरूभक्त श्रेष्ठ हुन् ...
नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महिला सहभागिता
नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महिला सहभागिता
नेपाल विभिन्न सास्कृतिक र सामाजिक मूल्य मान्यताले भरिपूर्ण देश हो । वि.सं. १९०३ देखि २००७ सालसम्म राणाको शासन र त्यसपछिको अवधिमा शाह वंशीय राजाको शासन शैली निकै संघर्ष र उतारका कार...
फुटपाथ मिनिस्टर कथामा सबाल्टर्न : बालमनोविज्ञानको समालोचनात्मक अध्ययन
फुटपाथ मिनिस्टर कथामा सबाल्टर्न : बालमनोविज्ञानको समालोचनात्मक अध्ययन
प्रस्तुत अध्ययन कक्षा ११ मा अध्यापन गराइने ‘फुटपाथ मिनिस्टर’ कथामा देखिएको सवाल्टर्न चेतनाको उद्घाटनमा केन्द्रित छ । सबाल्टर्न अध्ययन पुँजीवादी समाजमा व्याप्त सांस्कृतिक अध्ययनभित्...
मानवतावादी जीवनदृष्टि: आधुनिक परिप्रेक्ष्य में
मानवतावादी जीवनदृष्टि: आधुनिक परिप्रेक्ष्य में
मानवतावादी जीवनदृष्टि में व्यष्टिगत् और समष्टिगत जीवन विकास के आदर्श निहित हैं। यह मनुष्य जीवन को इस धरती पर अति विशिष्ट जीवन के रूप में स्वीकारती है एवं मानव, प्रकृति और परमात्मा ...
ग्रामीण विकास अध्ययनमा अन्तर्विषयात्मकता
ग्रामीण विकास अध्ययनमा अन्तर्विषयात्मकता
अन्तर्विषयात्मक अध्ययन जटिल सामाजिक समस्याहरुको नीतिगत तथा ज्ञानात्मक समाधान खोज्न गरिने एक छुट्टै अध्ययन परम्परा हो । पछिल्लो समयमा विश्वविद्यालय लगायत शिक्षण तथा अनुसन्धान निकायह...
Revival of the past : A History of Aboriginal Ecological Knowledge and Environmental Sustainability
Revival of the past : A History of Aboriginal Ecological Knowledge and Environmental Sustainability
यह शोधपत्र पर्यावरणीय स्थिरता को बढ़ावा देने में स्वदेशी पारिस्थितिकी ज्ञान (IEK) के ऐतिहासिक आधारों और समकालीन प्रासंगिकता का अन्वेषण करता है। बर्केस की सैक्रेड इकोलॉजी, किम्मेरर ...

Back to Top