MEANİNG CATEGORY OF VERBAL-ADJECTİVE İN ATABETÜ'L-HAKAYIK

Türkçenin söz diziminde önemli bir yere sahip olan eylemsiler, temel yargı olan yüklemin yanında yan yargı oluşturmaları ve farklı anlam yapıları oluşturmaları bakımından önem arz etmektedir. Eylemsiler içerisinde yer alan sıfat-fiiller (ortaç), nesnelerin hareket niteliklerini karşılayan eylem şekilleridir. Sıfat fiiller, diğer eylemsi ekleri gibi fiilden isim yapım eklerine yakın bulunan ve geçici hareket adları oluşturan yapılardır. Eylemsilerin tümce içerisinde birçok farklı görevde bulunduğu bilinmektedir. Çalışmanın kapsamı ise daha çok sıfat-fiillerin anlamsal yönüyle ilgilidir. Bu bağlamda dilin şekilsel yapılarının anlamdan tamamen bağımsız olmadığı ve şekilsel yapıların da metnin anlamıyla örtüşeceği yönündeki düşünce, Türk dilinin önemli eserlerinden olan Atabetü’l-Hakayık üzerinden örneklerle açıklanmaya çalışılmıştır. Atabetü’l-Hakayık, 12.yüzyılda Edip Ahmet Yükneki tarafından kaleme alınmış ve güçlü, net iletisi olan bir eserdir. Eser halka iyi, erdemli, ahlaklı insan olmanın yollarını öğretmektedir. Metnin geneline bakıldığında eserin iletisi ile eserde bulunan sıfat-fiil yapılarının anlamları metnin iletisiyle uyuşmuştur. Bu da dildeki şekilsel yapıların metnin anlamından tamamen bağımsız olmadığını göstermektedir. Çalışmada bu sonuca ulaşmak için öncelikle Atabetü’l-Hakayık’ta bulunan tüm sıfat-fiiller bulunmuştur. Ardından tüm sıfat-fiiller Çiğdem Topçu (2011)’nun sınıflandırılmasından hareketle anlam kategorilerine ayrılmıştır. Bu sınıflandırmada bazı yeni başlıklar da eklenmiştir. Metindeki sıfat-fiil anlam kategorileri ise “Alışkanlık-İktidar-Güç”, “Diğerlerinden Ayırma-Zümre Oluşturma”, Diğerlerinden Ayırma-Yetkinlik-Elverirlik”, “Çıkarım”, “Beklenti”, “Benzetme”, “Karşılaştırma”, “Tasvir” ve “Tespit” şeklinde belirlenmiş ve örnekler verilmiştir.