TÜRKİYE’DE ERKEN DÖNEM GRAMOFON KAYITLARINDA KADIN ŞARKICILAR

Bu makale, ses kayıtlarının geç Osmanlı döneminden erken Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte kadın şarkıcıların profesyonelleşme deneyimlerinde nasıl bir etkisi olduğunu inceler. Osmanlıda kadınlar on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren tiyatro, kahvehane ve meyhane gibi kamusal müzik mekânlarında vokal performanslar yapmaya başlamışlardı. Çoğunluğu gayrimüslim olan bu ilk örnekler, müzikal icralarını genellikle bu gibi ahlak dışı hazlarla ilişkilendirilen mekânlarda gerçekleştirdikleri için toplumun gözünde itibarsız bir kadın kimliğini temsil ediyordu. Yaklaşık olarak 1900’lerin ilk yıllarında Osmanlı topraklarına gelen fonograf, kadın sesinin bedenden bağımsız bir biçimde var olabildiği yeni bir işitsel deneyim sundu. Bu “bedensiz” icra biçimi, kadınların cinsiyet temelli ahlaki sınırları ihlal etmeden kamusal müzik dünyasına katılmalarına olanak tanıdı. II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde “ideal kadın” kimliği yeniden tanımlanmış, Cumhuriyet’in “yeni kadın” modeli ulusal kimliğin temsilcisi olarak kurgulanmıştı. Bunun bir sonucu olarak, gayrimüslim kadınların ağırlıklı olduğu sahne ve kayıt dünyasında 1920’lerden itibaren Müslüman Türk kadınlar öne çıktı. Ancak büyük ölçüde ticari kaygılarla hareket eden ses kayıt endüstrisinin kapıları, ekonomik kazanç sağladığı sürece farklı kimliklerden kadınlara her zaman açıktı. Bu makale, ses kayıtlarının yaygınlaşmasının yalnızca müzik üretim biçimlerini değil, aynı zamanda kadın sesinin toplumsal temsiline dair sınırları da dönüştürdüğünü ileri sürer. Böylece ses kayıt teknolojisi, Türkiye’de kadınların “duyulabilir olma” mücadelesinin hem aracı hem de tanığı olarak değerlendirilir.