Derallajt, rruga deri te pavarësia

Objekt studimi, i këtij punimi shkencor është veprimtaria politike-ushtarake e Derallëve – Mehmet Pashë Derallës, në valën e kryengritjes së përgjithshme shqiptare. Në këtë e për një figurë të dalluar, i cili jep një kontribut të dukshëm në fazën e fundit të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, duke qenë edhe autori që i hodhi themelet e organizimit dhe krijimit të ushtrisë me një imazh të plotë në vitet që pasuan, kështu që te plaku 69 vjeçar zuri fill ushtria shqiptare. Përvoja e tij ushtarake u shfaq edhe në hartimin e “rregullores për organizimin e përkohshëm të Ministrisë së Luftës” më 13 prill 1913, dhe “rregullores së Qeverisë së përkohshme mbi formimin e Milicisë Shqiptare”, më 13 qershor 1913. Mehmet Pashë Deralla qëndroi në detyrën e Ministrit të Luftës nga 4 dhjetori 1912 deri më 20 maj 1914. E mënjanuan nga funksioni ushtarak-qeveritar, po legjitimitetin për të qenë në krye të luftës e në ballë të vijës për çlirimin e viseve të pushtuara e ribashkimin e tyre me trungun, kurrkush s’mund t’ia mohonte. Gjeneral Deralla mbylli sytë dhe i pushoi zemra atje ku i rrahu për herë të parë. Po e linte Kosovën dhe Tetovën që i dhanë emër dhe nder në qëndresë.