Raymond Cattell: Analitik Ayırıcı Özellik Kuramı

Cattell  Analitik Ayrıcı Özellik Kuramı ile kişiliği bilimsel yöntemlerle incelemiştir. Mekanik evren algısının Psikoloji alanına uygulanmasının bir sonucu olan mekanik ruh olgusu Cattell’in yaklaşımda da kendini göstermektedir. Cattel özellikle istatistik biliminden faydalanarak kuramını genişletip zenginleştirirken aynı zamanda zamanın ruhuna uygun bir şekilde insana dair özellikleri sayısallaştırmaya ve daha bilimsel bir hale getirmeye çalışmıştır. Kişilikle ilgili çalışmalarda verileri titiz bir şekilde toplayan Cattell veri kaynaklarını da bilimsel bir bakışla kategorilere ayırmıştır. Bireyin sokakta karşılaştığı bir kişi ile girdiği diyalog bireyin özellikleri hakkında bize bilgi verebildiği gibi, o kişinin ölçek ve anketler yoluyla kendine dair verdiği bilgiler de bize bilgi verebilmektedir. Bununla birlikte deney ortamı gibi bilimsel bir ortamda elde edilen verilerde kişi hakkında bilgi veren önemli bilgi kaynaklarındandır.  Kişilik özelliklerini istatistiksel bir yöntem olan faktör analizi ile tespit etmesi kuramın hem bilimsel hem de kişiliğe ilişkin yenilikçi yaklaşımını ifade etmektedir. 16 Faktörlü Kişilik Testi bu çabalarının bir sonucu olarak ortaya çıkmış ve klinik alandan endüstriye, askeri alandan eğitime kadar birçok alanda işlevsel bir şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Ona göre kişilik hem genetik faktörlerin hem de çevresel koşulların bir sonucu olarak oluşmakta ve yaşam boyu şekillenmeye devam etmektedir. Erken çocukluk döneminde temel biyolojik güdüler kişilik yapısında belirgin iken çocukluk ve ergenlikle birlikte sosyal çevre etkili olmaya başlamaktadır. Yetişkinlik döneminde nispeten stabil bir hal alan kişilik, travma gibi olayların etkisiyle yine de değişebilmektedir. Yaşlılıkta ise hayatın genel olarak değerlendirilmesi ve sorgulamalar kişiliğe etki edebilmekte kişiyi daha içe dönük bir yapıya çevirebilmektedir.