RRËFIMI SI GJUHË, GJUHA SI UNIVERS KRIJIMI: DIMENSIONET NARRATIVE TË FJALËS NË „GJUMI MBI BORË“, RIDVAN DIBRA

Kritika letrare shqiptare e ka trajtuar tradicionalisht gjuhën si mjet të rrëfimit, si sistem shenjash nëpërmjet të cilit autori transmeton tregimin dhe idetë e veta, duke lënë në hije dimensionin tjetër, konstituiv, të gjuhës letrare: atë që e sheh si materie nga e cila realiteti narrativ gjenerohet. Romani “Gjumi mbi borë” i shkrimtarit Ridvan Dibra paraqet një rast veçanërisht domethënës për të mbyllur këtë boshllëk interpretativ: një vepër ku gjuha nuk shërben si kanal transparent i transmetimit, por vepron si substancë organike që e ndërton rrëfimin nga brenda, duke e shndërruar aktin e shkrimit në akt ontologjik të krijimit. Studimi propozohet si një lexim i strukturuar i romanit nëpërmjet pesë dimensioneve kryesore të funksionimit gjuhësor: gjuha si forcë krijuese e realitetit narrativ; ndërtimi i identiteteve dhe dinamikave të pushtetit përmes regjistrave gjuhësorë të diferencuar; artikulimi i një topografie emocionale nëpërmjet toponimeve me ngarkesë simbolike; ritmi dhe muzikaliteti si motorë strukturorë të tensionit narrativ; dhe pasqyrimi i mendimit si proces gjuhësor i gjallë e jo si produkt i finalizuar. Metodologjia integron tri shtylla analitike të ndërthurura: analizën mikrotekstuale, analizën makrostrukturore dhe interpretimin semiotik, duke vënë në dialog perspektiva narratologjike dhe stilistike. Analiza zbulon se pesë dimensionet e studimit nuk janë aspekte të pavarura, por shprehje të ndryshme të një parimi të vetëm poetik themelor: gjuha jo vetëm e përshkruan botën, por edhe e ndërton dhe rindërton atë, në hapësirë dhe në kohë. Ky parim realizohet përmes disa mekanizmave konkretë: gjuha si forcë performative që ekzekuton dinamika pushteti brenda aktit komunikativ; topografia emocionale e krijuar përmes emërtimeve simbolike të hapësirës; izomorfizmi midis formës gjuhësore dhe procesit mendor të personazhit; dhe polifonia narrative si medium i një realiteti social të konceptuar si shumësi perspektivash. Arritja e veçantë e Dibrës qëndron në ekuilibrin mes të natyrshmes dhe kontrollit artistik, gjuha e tij ruan rrjedhshmërinë e të folurit të përditshëm, por e shndërron atë në art përmes një zotërimi të brendshëm të ritmit, intonacionit dhe strukturave semantike. Kontributi origjinal i studimit qëndron në zhvendosjen e vëmendjes kritike nga përmbajtja drejt mënyrës së ndërtimit të kuptimit, si dhe në argumentimin se “Gjumi mbi borë” shënon një moment kthese në prozën shqipe bashkëkohore: nga estetika e pasqyrimit drejt asaj të gjenerimit, ku fjala nuk ndjek realitetin, por e paraprin atë. Për kritikën letrare shqiptare, vepra përbën një sfidë intriguese, ajo kërkon një lexim që e sheh gjuhën jo si mjet, por si vetë substancën e krijimit.