Tefsir Tarihi: Mahiyet Soruşturması ve Tanım Denemesi

Bu çalışma “Tefsir tarihi nedir?” sorusu ekseninde bir inniyet/mahiyet soruşturmasıdır. Elbette mahiyet soruşturmaları, ilgili olduğu konular hakkında birtakım kuşkuların var olduğunu düşün-dürür ki mahiyeti tartışılan şeyin varlığı, bu kuşkuların başında gelir. Bu yüzden bu çalışmanın sorguladığı ilk meselenin “Tefsir tarihi diye bir ilim var mıdır?” sorusu olacağı düşünülebilir. Fakat, bizatihi tefsir tarihi ismiyle tefsir tarihine özgü bir literatürün bulunması, bu soruyu gün-demden düşürmektedir. Bu çalışma, bu itibarla tefsir tarihine dair varlık sorusunu cevaplanmış addedip inniyet/mahiyet, keyfiyet/nasıllık, līmiyye/niçinlik ve kemiyet/nicellik problemlerine yönelmiştir. Esasen alanın uzmanları, tanımı hariç bu ilmin problemlerini belirlemişler ve müza-kere etmişlerdir. Tanımlanmamış olması, tefsir tarihi için önemli bir eksikliktir. Zira bu durum, bu alanda oluşan literatüre hem yöntem hem de muhteva açısından olumsuz yönde etki etmek-tedir. Şöyle ki her şeyden önce bu eksiklik hakkında konuştuğumuz şeyin neliği konusunda uz-laşılmış bir fikrin oluşmadığı anlamına gelmekte; daha ötesinde ise metodolojik bir belirsizliğe yol açmaktadır. Tefsir tarihi yazımında bir standart oluş(turula)maması buna bağlanabilir. Bu temel bir usul sorunudur ki bu makale, bu sorunun yol açtığı muğlaklığa/dağınıklığa tanım de-nemesi üzerinden dikkat çekmeyi ve bu doğrultuda bir müzakere başlatmayı amaçlamaktadır. Burada tefsir tarihi terimi, tefsir tarihi üst-dilinin temel ögesi -başlangıç terimi- olarak incelendiği, dolayısıyla kuramsal bir zeminde okunduğu için normatif yöntemler esas alınmış, bu çerçevede mantık disiplini ve tarih usulü ilminin perspektifine müracaat edilmiştir, bununla birlikte tefsir tarihi pratiğinin resmedildiği ve sorunlarının belirlendiği noktalarda betimleyiciliğe gidilmiştir. Bu çalışmanın ulaştığı sonuç ise tefsir tarihinin, bilim tarihi kategorisinde, tarih ilmi usulü çerçeve-sinde tefsirin tarihteki ahvalinden tefsir olguları olmaları hasebiyle bahseden betimleyici bir ilim olduğu şeklindedir.