Bağlamın Sınırlayıcılığı Meselesinin Tefsir ve Te’vil Ayrımı Çerçevesinde Analizi

Yakın dönem tefsir çalışmalarında dikkat çeken yeni gelişmelerden biri, bağlamın önemine vurgu yapılmasıdır. İlim geleneğimizdeki siyâk yerine kullanıldığı anlaşılan bağlam teorisinde anlam, kesin sınırlar içine alınmakta, bağlamın sağladığı anlamın dışına çıkılması bazı müelliflerce hatalı bulunmaktadır. Bağlamın sınırlayıcılığı, daha çok tarihsel Kur’ân tasavvurunu benimseyenler tarafından savunulmaktadır. Onlara göre, evrensel, sahâbeden sonraki nesillere de doğrudan hitap eden Kur’ân tasavvuru, âyetlere bağlamından kopuk anlamlar yüklenmesine neden olmaktadır. Fakat bağlamın yüceltilmesi, aslında yorumcunun rolünü keskin bir şekilde sınırlandırmayı hedefleyen nesnelci ve aynı zamanda eleştirel bir yöneliştir. Tefsirde gelenek olan, âyetleri bağımsız parçalar gibi tek başına yorumlama yöntemine bir reddiyedir. Bu haliyle özelde tefsir, genelde ise İslâmî ilimler geleneğine temelden ve oldukça sarsıcı bir eleştiri olan bağlamcılık, tefsir alanında sadece Mehmet Bağçivan tarafından analiz edilmiştir. Oysa önemi nedeniyle çok sayıda incelemeye konu olması gereken bu mesele ya görmezden gelinmiş yahut fark edilmemiştir. İşte analize dayalı betimleme ve örnekleme yöntemi takip edilen bu çalışmamızın ana konusu, bağlamın anlamı ve yorumu sınırlayıp sınırlayamayacağının, hangi durumlarda ne kadar sınırlayabileceğinin değerlendirilmesidir. Bunun için öncelikle tefsir ve te’vil arasındaki fark ortaya konulmakta; tefsirin temel anlamı, te’vilin ise yan anlamları ortaya çıkardığı belirtilmektedir. Tefsir-te’vil ayrımında tefsir; temel, asıl, çekirdek anlam, te’vil ise bunun açılımıdır. Anlamı bağlamla sınırlandırmanın teorik ve pratik sorunlarının başka müstakil araştırmalarla ele alınmasına vesile olacağını düşündüğümüz çalışmamızda, siyâkın yani bağlamın, temel anlamın tespitinde önemli olduğu ifade edilmektedir. Tefsir ve meâller için ölçü sağladığı vurgulanmaktadır. Fakat bağlam dışı ve hatalı kabul edilen yorumların -lafızla ilgisi olmayanlar hariç- te’vil kapsamında görülmesi gerektiği savunulmaktadır. Böylece, daha önce bağlamın sınırlayıcılığına karşı Bağçivan tarafından yapılmış çalışmanın en önemli eksiği olan, te’vil sadedindeki bağlam dışı yorumun teorik zemini gösterilmektedir. Âyetlerin, bağlamlarının askıya alındığı yan anlamlarına ise lafızların umûmîliği, şeriatın küllîliği, hükmün genelliği kaideleriyle ulaşılmaktadır. Ayrıca Hz. Peygamber ve sahâbenin âyetleri bağlamla sınırlandırmadığına dair yeterince örnek mevcuttur. Sonuç olarak bağlamın askıya alındığı yorumun teorik olarak tefsir-te’vil ayrımına, pratikte Hz. Peygamber ve sahâbeye dayandığı anlaşılmaktadır. O halde âyetlerin aslî anlamları söz konusu olduğunda, bağlamsızlaştırma tenkit edilebilir. Ama te’vil sadedindeki yan anlamlar, lafızdan kopuk olmamak kaydıyla yanlış görülmemelidir. Zira anlam genişlemesi te’vilde olduğundan, bağlamı mutlaklaştırarak bu alanın kapatılması Kur’ân’ı yorumlama çabalarını zayıflatacaktır.