Historia jako narzędzie polemiki w piśmiennictwie Piotra Skargi

Celem książki jest szczegółowe ukazanie problemu historii w pismach jednego z czołowych polskich jezuitów – Piotra Skargi (1536–1612). Jego obszerna twórczość literacka zawierała liczne odniesienia do dziejów Kościoła. Autor świadomie czerpał z tradycji pojmowania historii oraz konwencji literackich w XVI wieku. Zajmował wypracowane stanowisko na temat jej zakresu, funkcji i roli. Dla Skargi historia stanowiła drugi, obok nauki katolickiej, fundament dla wyrażania względnie spójnej i jednolitej wizji świata. Analizie poddane zostały utwory pochodzące z całego, niemal czterdziestoletniego okresu literackiej działalności jezuity. W zakres omówienia weszły zarówno polemiki z reprezentantami chrześcijaństwa wschodniego oraz różnowiercami, jak i kazania, pobudki, modlitwy czy popularne Żywoty świętych. Dopełnieniem analiz jest rozdział poświęcony znaczeniu retoryki w tworzeniu wizji historii. Kaznodzieja świadomie korzystał z reguł i założeń starożytnej sztuki mowy, a także nawiązywał do postulatów głoszonych przez teologów szesnastowiecznych. Ich ustalenia pozwoliły mu traktować każdą relację historyczną jako opowieść podporządkowaną perswazji. Szczegółowa analiza wykazała, że w omawianych utworach znalazły ujęcie wszystkie najważniejsze problemy staropolskiej myśli historycznej. Dowodzi to szczególnej pozycji, jaką zajmowała historia w piśmiennictwie kaznodziei królewskiego. Nie ograniczała się ona do szeregu pomocniczych ewokacji, wyzutych z pierwotnej treści wskutek jednostronnego i bezkrytycznego stosowania, lecz stanowiła przemyślane, złożone i wieloaspektowe narzędzie, służące realizacji podstawowych celów na drodze do przemiany społeczeństwa w duchu potrydenckiej religijności.