Si Jose Rizal sa Kamalayan ng mga Kilusang Bayan

Ang pag-aaral na ito ay isang pagsusuri sa pagkakakilala kay Rizal sa loob ng mga kilusang bayan sa Pilipinas. Pangunahing konsepto ang pagkilala sa “kaalamang bayan” na isang kalipunan ng mga kaalamang binuo ng mga mamamayan ayon sa kanilang partikular na karanasan sa buhay. Isa ring mahalagang konsepto ang “kilusang bayan” sapagkat maaaring nagiging resulta ito ng pagkakabuo ng isang partikular na kaalamang bayan. Sa kasong ito, si Rizal ang siyang naging sentro ng pagkilala. Sa simula, pinagtuunan ng pansin ang mga naunang pag-aaral kay Rizal na may kalayuan sa kinagisnang talambuhay niya. Nasa mga akdang ito ang isinulat nina Marcelino Foronda na nagtala ng mga pangkat na kumikilala kay Rizal bilang diyos. Isa pang mahalagang akda ay isinulat naman ni Prospero Covar na tumutok sa isang pangkat at sinuri ito ayon sa mismong mga kategorya ng nasabing grupo. Hinanap naman ng akda ni Reynaldo Ileto ang mismong karanasan ng mga karaniwang mamamayan kaugnay sa kanilang pagkilala kay Rizal na siyang bumuo ng tinatawag niyang “underside” o kasaysayang mula sa ilalim. Higit namang nilawakan ni Nilo Ocampo ang pagsusuri dito nang kaniyang pagtuunan ng pansin ang kaisipang tinutukoy ng tatlong nauna sa kabataan at sa internet. Maitatanong mula sa mga akdang ito ang matagal nang sinasabi naman ni Renato Constantino tungkol sa “bulag na pagdakila” ng mga Pilipino kay Rizal. Wala umanong malinaw na pagkakaunawa ang mga Pilipino sa kanilang kinikilalang Pambansang Bayani at hindi naman talaga nila alam kung bakit nga ba siya dinadakila. Sa pag-aaral na ito, makikitang may dalawang pagtingin tungkol sa nasabing katanungan. Una, ang tungkol sa pagkakakilala ng bayan o karaniwang mamamayan kay Rizal bilang isang bayani. Kapansin-pansing sa simula pa lamang ay makikita na ang pagkilala sa kaniya bilang nasa linya ng mga sinaunang bayani sa lipunan. Ikalawa, makikita ring si Rizal mismo ay nagtangka ring unawain ang kaisipang bumabalot sa mga pagpapahalagang nakapaloob sa bayan. Nagtatagpo ang dalawa at hindi bulag ang alinman sa kanilang pagkilala sa isa’t isa.