BATMAN MEHMET CABİR ALPER ARKEOLOJİ MÜZESİ’NDEKİ OSMANLI DÖNEMİ MEZAR TAŞLARI

Batman kenti, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin önemli kentlerinden biri olma yolunda hızla gelişmektedir. Batman’ın çevresindeki önemli Orta Çağ şehirlerinden Diyarbakır, Mardin, Meyyafarikin, Hasankeyf, Bitlis ve Siirt kentleriyle olan organik bağı ve bu kentleri birbirine bağlayan bir konumda olması her zaman bir uğrak noktası olmasına yaramıştır. Günümüzde hızla gelişen bir kent konumundaki Batman’da kurulan müzede büyük çoğunluğu Ilısu Barajı Havzasındaki kazı alanlarından getirilen eserler olmak üzere çeşitli kültür varlıkları sergilenmektedir. Bu eserler arasında bulunan Siirt’in Eruh İlçesi Ufaca Köyü’ndeki bir türbeden ve Batman’ın Hasankeyf İlçesi’nden müzeye taşınan mezar taşları araştırma dahilinde ele alınmıştır. Müzede sergilenen ve tamamı 11 adet olan bu mezar taşları, form, bezeme ve içerik bakımından Sanat Tarihi disiplini içerisinde değerlendirilmiştir. 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadarki dönemi kapsayan mezar taşlarının Anadolu coğrafyasındaki mezar taşı kültürünü büyük oranda tekrarlayan özelliklerinin yanı sıra kendine özgü bazı karakterleri olduğu da görülmüştür. Hasankeyf mezar taşlarında kullanılan Arapça dua ifadeleri, her ne kadar Anadolu’nun birçok yerinde benzer kullanımlar bulunsa da yöresel bir tasarrufu ortaya koymaktadır. Kitabelerin düzeni ve içerikleri ile yazı tiplerinin zaman içerisindeki değişimleri konu dahilindeki örnekler üzerinden tartışılmıştır. Yine Eruh örneklerindeki form ve başlık özellikleri de Anadolu mezar taşı kültürü içerisinde değerlendirilmiştir. Mezar taşları üzerindeki motifler de bölgesel üslupları tekrarlayan hançer ve kalkan gibi askeri eşyalar ile şamdan ve üzerlik gibi etnografik eşyalardan ve özellikle Hasankeyf örneklerinde bulunan rumi ve palmetlerle oluşturulmuş bitkisel bezeme kompozisyonlarından oluşmaktadır. Mezar taşlarındaki kitabelerin sülüs hatlı olmalarına karşın yüzyıllar arasında bariz bir kalite farkının bulunduğu görülmüştür. Hasankeyf’in 16. yüzyıl örneklerindeki oldukça muntazam girift ve istifli sülüs yazı karakteri, 19. yüzyılda yerini daha kaba hatlara sahip satırlar halindeki sülüs yazıya bırakmıştır. Müzenin deposu ve bahçesindeki Müze Park alanında yer alan mezar taşlarının çalışma dahilinde ortaya çıkan verilerle yeniden işlevlendirilmesi ve özellikle kırık olan taşların restore edilerek teşhire hazırlanması Batman çevresindeki mezar taşı kültürünün aktarılması amacıyla oldukça önemlidir.