Osmanlı Aydını Abdurrahmân el-Kevâkibî’nin (1854-1902) Saltanat Eleştirisi ve Din-Devlet Ayrımı

Bu çalışma, Osmanlı taşra aydınlarından Abdurrahmân el-Kevâkibî’nin (1854–1902) siyaset düşüncesini merkeze alarak, onun saltanat rejimine yönelik eleştirilerini ve bu eleştirilerin din-devlet ayrımı tartışmalarıyla olan ilişkisini incelemektedir. Kevâkibî, yaşadığı dönemde hem Osmanlı İmparatorluğu’nun hem de genel anlamda İslam dünyasının içinde bulunduğu siyasî, toplumsal ve fikrî çözülmeyi analiz etmeye çalışmış; bu çözülmenin temel nedenini mutlakiyetçi saltanat sistemine bağlamıştır. Ona göre istibdat rejimi, sadece siyasî bir problem değil, aynı zamanda toplumun ahlâkî ve dinî dokusunu da tahrip eden yapısal bir sorundur. Kevâkibî, özellikle toplumsal sözleşmeyi temsil eden anayasal bir düzenin yokluğunu merkeze alarak, otoritenin sınırlarını ve meşruiyetini sorgulamış; yönetimin hem dinî hem de aklî temellerinin yeniden inşa edilmesi gerektiğini savunmuştur. Kevâkibî’nin Ümmü’l-kurâ adlı eseri, dönemin Müslüman toplumlarının yaşadığı krizleri, geri kalmışlığın sebeplerini ve reform ihtiyacını kapsamlı bir şekilde ele alır. Burada yazar, İslam dünyasının içinde bulunduğu çözülmenin sadece dış etkilerle değil, içsel yozlaşma ve cehaletle de yakından ilişkili olduğunu iddia eder. Bu çözülmeden çıkışın yolu olarak dinin özüne dönmeyi, dinî düşüncenin sahih biçimde yeniden yorumlanmasını ve yönetim biçimlerinin adalet ilkesi üzerine bina edilmesini önerir. Buna karşılık Ṭabâʾiʿu’l-istibdâd ve meṣâriʿu’l-istiʿbâd adlı eserinde ise Kevâkibî, despotizmin doğasını, sebeplerini ve toplumsal yansımalarını tahlil eder. Bu eserde istibdadı, bir “ahlâkî hastalık” olarak tanımlayarak, toplumun bütün katmanlarına sirayet eden bir yozlaşma biçimi olarak görür. Onun iddialarına göre saltanat sistemi, halkın iradesini yok ettiği gibi, ilim ve din alanlarında da bağımsız düşüncenin önünü kesmiştir. Her ne kadar tarihî gerçekliği kuşkulu olsa da Kevâkibî’nin bu eleştirileri, Osmanlı modernleşme döneminin siyasal tartışmalarına ışık tutması bakımından önem taşımaktadır. II. Abdülhamid dönemindeki Osmanlı yönetimi onun eleştirilerinde önemli bir referans noktası oluştursa da Kevâkibî’nin iddialarını yalnızca Osmanlı karşıtlığı çerçevesinde değerlendirmek eksik olur. Zira Kevâkibî, kendi entelektüel imkânları ölçüsünde meseleyi İslam dünyası perspektifinden ele almaya çalışmış; dinî otoritenin siyasî iktidara tabi hale gelmesini İslam medeniyetinin gerilemesinin ana nedenlerinden biri olarak ileri sürmüştür. Modern literatürde Kevâkibî’nin din ve devlet ilişkisine dair görüşleri farklı biçimlerde yorumlanmıştır. George N. Atiyeh, Cân Dâye ve Eliezer Tauber gibi araştırmacılar, onun din ile devleti birbirinden ayırmayı savunduğunu, dolayısıyla seküler bir yaklaşım benimsediğini ileri sürmüşlerdir. Buna karşılık Itzchak Weismann ve bazı çağdaş araştırmacılar, bu tür yorumların Kevâkibî’nin dinî reformist yönünü göz ardı ettiğini, onun aslında dinin toplumsal hayat üzerindeki dönüştürücü rolünü korumaya çalıştığını vurgulamışlardır. Bu bağlamda çalışma, Kevâkibî’nin Ṭabâʾiʿu’l-istibdâd eksenindeki saltanat eleştirisini ortaya koyduktan sonra onun din-devlet ayrımı konusundaki yaklaşımlarını tartışmaktadır. Analizler, ideolojik tavırlar barındırmakla birlikte Kevâkibî’nin eleştirilerini sosyolojik gözleme ve tarihsel farkındalığa dayandırmaya çalıştığını göstermektedir. Sonuç olarak, Kevâkibî’nin seküler bir din-devlet ayrımı öngörmediği; aksine dinî düşünceyi ve toplumsal yaşantıyı yeniden canlandırabilmek için siyasî otorite ile istibdadın hizmetinde olduğunu düşündüğü âlimler tarafından temsil edilen dinî otorite arasına bilinçli bir mesafe koyduğu anlaşılmaktadır. Ona göre devletin dayandığı temel, bu dinî otorite değil, ilmî ve ahlâkî otorite olmalıdır. Bu yönüyle Kevâkibî, hem İslam siyaset düşüncesinde rasyonel ve ahlâk merkezli bir reform çağrısının temsilcisi, hem de modern dönemde dinî bilincin siyasal alanla ilişkisini yeniden tanımlamaya çalışan entelektüel bir figür olarak değerlendirilebilir.