İBRAHİM ŞİNASİ’NİN SİYASÎ REJİM TİPLERİNE YÖNELİK FİKİRLERİ: MEŞRUTİYET, CUMHURİYET, SALTANAT VE TANZİMAT

Modern Türk düşüncesi ve edebiyatının kurucu şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilen İbrahim Şinasi, Tanzimat Devri’nde siyasete ilgi duyan parlak bir entelektüel figür olmasına karşın bugüne değin kendisinin siyasî fikriyatının yeteri kadar araştırılmadığı fark edilmektedir. Bu çalışma, Şinasi’nin meşrutiyet, Tanzimat, saltanat ve cumhuriyet gibi siyasî rejim tiplerine yönelik fikirleri ile bu fikirler bağlamında Osmanlı siyasî rejimine yönelik eleştirilerini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Veri toplama ve işleme tekniği olarak doküman analizine dayalı yürütülen araştırma kapsamında Şinasi’nin gazete yazıları ve şiirlerinin yanı sıra arşiv kayıtları ve konuyla alakalı yetkin eserlere müracaat edilmiştir. Çalışmada Şinasi’nin meşrutiyet ve cumhuriyet rejimlerine pozitif bir değer atfettiği, ancak imparatorluğun idare modeli olarak Tanzimat rejimini savunduğu ortaya çıkarılmıştır. Şinasi’nin bakış açısından Tanzimat rejimi, hak, adalet ve akıl kavramları ekseninde kurgulanan, iktidarın görev ve yetkilerinin kanunlarla sınırlandırıldığı, adil kanunların idare ettiği bir rejim olarak takdim edilmektedir. Bu bağlamda Şinasi’nin siyasî rejim türlerine yaklaşımını belirleyen öncelikli husus, iktidarın kanunla sınırlandırılması fikridir. Çalışmada Tanzimat rejiminin, saltanat makamını korumakla birlikte sultanın sahip olduğu yetkileri kanunla sınırlayan, cumhuriyet ve meşrutiyet rejimlerini ise seçim kurumunun varlığı dolayısıyla dışlayan karma bir rejim olduğu ortaya konmuştur. Söz konusu dışlamanın arka planında ise geniş halk kitlelerinin yaygın cehaleti, Osmanlı politik toplumunun henüz yeterince olgunlaşmaması ve imparatorluğun çok milletli yapısından kaynaklanan endişeler bulunmaktadır. Bu bağlamda Şinasi’nin, imparatorluk için Tanzimat rejimini mutlak ve nihai bir idare modeli olarak değil, bir geçiş dönemi rejimi olarak öngördüğünü ifade etmek mümkündür.