ДАРИЙ ТИЛИДА СИФАТДОШЛАРНИНГ ОТЛАШУВИ

Аннотация. Маълумки, сўз туркумлари орасидаги кўчиш фақат сўз ясалиши деб баҳоланмайди. Кўчиш масаласида 1) бир туркумдаги сўзнинг бошқа туркум маъносида қўлланиши фақат контекстнинг кучи билан бўлганми ёки 2) шу сўз айримлик ҳолида ҳам бошқа туркумнинг белгиларини сақлайдими, деган савол ўтган асрнинг ўрталаридаёқ жаҳон тилшунослигида ўртага ташланган. Пировардида субстантивация ҳодисасида лексик (сўз ясовчи (тўлиқ) транспозиция) ва синтактик (функционал (тўлиқсиз) транспозиция) отлашиш ҳолатларининг ўзаро фарқланиши кўрсатилган эди. Дарий тилида феъл шаклларининг отлашуви – транспозициянинг хусусий модели бўлиб, унга кўра содда, префиксли ва қўшма феълларнинг ҳозирги ва ўтган замон негизлари ҳамда сифатдош шакллари феъллик ва сифатдошлик системаси (парадигмаси)дан ажралиб, от системасига ўтади. Нутқ сатҳида феъл шаклларининг бундай кўриниши янги позицияга эга бўлади. Чунки сўзнинг бир туркумдан бошқасига ўтиши ўзга лексик-грамматик категорияга оид янги сўзнинг пайдо бўлишига олиб келади ва бу жараён ўз навбатида сўз ясалиши билан чамбарчас боғлиқ. Ҳозирги дарий тили луғат таркибининг бойиб боришида сифатдошларнинг от туркумига ўтиши алоҳида эътиборга эга. Аксарият ҳолларда сифатдошлар отлашуви натижасида янги лексик маъно касб этади. Отлашган сифатдошлар отга хос категорияларни қабул қилади. Мақолада дарий тилида ўтган, ҳозирги ва келаси замон сифатдошларининг отлашуви, ҳар бир сифатдош шаклининг категориал кўчиш йўли орқали сўз ясашдаги ўрни ўрганилган, уларнинг маҳсулдорлик даражаси аниқланган ҳамда отлашув жараёнида - ندهenda суффиксли ҳозирги замон сифатдошларининг сермаҳсуллиги далилланган.