АЛИШЕР НАВОИЙ ДАВРИДАГИ ШАРҚИЙ ВА ҒАРБИЙ ТУРКИЙ ТИЛЛАР

Мақолада Алишер Навоий яшаган давр адабий муҳитида қўлланган туркий тилларнинг таснифи ҳақида сўз боради. Бугун ўзбек халқининг бой маданий меросини ўрганишга катта эътибор қаратилмоқда. Бунинг учун албатта аждодларимиз яратган асарларнинг тили, услуби, уларнинг ўзига хос томонларини чуқур англаш керак. Ушбу мақола ҳам долзарб масалага — Алишер Навоий яшаган даврда кенг истеъмолда бўлган туркий тиллар, уларнинг ўзаро боғлиқлиги ва тафовутларига бағишланади. Унда қайд этилишича, Навоий даврида барча туркий халқлар яшаган ҳудудда асосан икки хил кўринишдаги туркий тил — ғарбий ва шарқий адабий тиллардан фойдаланилган. Алишер Навоий ўз ижодида фойдаланган тил бугунги кунда эски ўзбек тили, чиғатой туркчаси, шарқий туркий тил деб ҳам юритилади. Навоий ўзи бу тилни туркий тил деб номлаган. Навоий даврида ва ундан кейинги даврларда турклар ва туркманлар бир қатор манбаларда алоҳида ажратиб кўрсатилган. Навоийнинг ўзи ҳам туркий ва туркмоний тилни ажратиб кўрсатади. Ўз даврида Навоийгача ва ундан кейинги даврларда Қорақўюнлилар, Оққўюнлилар, Сафавийлар, Усмонийлар сингари Кавказ, Олд Осиё, Яқин Шарқ ҳудудида ҳукм сурган давлатларда ғарбий туркий тил деб номланган ўғуз туркчаси амалда бўлган. Бироқ баъзида ўғуз туркчасида шеър битган шоирлар эски ўзбек тилида — шарқий туркий тилда ҳам Навоий ғазалларига назиралар битганлар. Алишер Навоийнинг ғазаллари Оққўюнлилар давлатида ўғуз туркчасига мослаштирилган ҳолда кўчирилган. Мазкур мақолада ана шу икки хил адабий тилнинг хусусиятлари, уларда ижод қилган муаллифлар, бу тилларнинг ўзаро таъсири, Навоий давридаги лингвистик қарашлар ва тушунчаларга ўша давр нуқтаи назаридан аниқлик киритилади. Муаллиф ўз фикрларини, нуқтаи назарини ишончли манбалар, далиллар асосида исботлаб беришга ҳаракат қилади.