Adopcje i rekonfiguracje. Socjologiczne ujęcie wykorzystania generatywnej sztucznej inteligencji w badaniach społecznych

Celem tego artykułu jest przyjrzenie się możliwościom i problemom związanym z wykorzystaniem technologii generatywnej sztucznej inteligencji w badaniach społecznych oraz zaproponowanie socjologicznej ramy pojęciowej do analizy zachodzących w tym obszarze przemian. Tekst rozpoczynamy od przeglądu aktualnie dostępnych zastosowań sztucznej inteligencji (ang. artificial intelligence, Al) w prowadzeniu badań społecznych. Następnie dokonujemy ich krytycznej analizy - przede wszystkim z uwagi na ryzyka, jakie ich zastosowanie niesie dla procesów tworzenia wiedzy o świecie społecznym i właściwości wytwarzanej wiedzy. Wreszcie, opierając się na współczesnej generacji teorii praktyk społecznych oraz modelu wielopoziomowej transformacji socjo-technologicznej zaproponowanym przez Franka Geelsa, pokazujemy, że wykorzystanie narzędzi Al może być rozumiane nie tyle jako ich proste „użycie", ile - trafniej jako wieloaspektowe, otwarte i dynamiczne „adoptowanie". Jak argumentujemy, efekty tych procesów nie są determinowane samą technologią, ale mimo to mogą się wiązać ze znaczną rekonfiguracją praktyk badawczych oraz szerszych układów społeczno-technologicznych, których te praktyki są częścią.