Sztuczna inteligencja w radiu regionalnym i lokalnym. Eksperymenty antenowe Radia Piekary i OFF Radia Kraków oraz ich recepcja w mediach

Radio, od momentu swojego powstania w latach 20. XX wieku, odgrywało i nadal odgrywa istotną rolę w procesie przekazywania informacji, tworząc zara- zem specyficzną przestrzeń komunikacyjną pomiędzy nadawcami a odbiorcami treści medialnych. Zjawisko to dotyczy nie tylko rozgłośni ogólnokrajowych, ale także lokalnych oraz regionalnych. Współcześnie, w obliczu dynamicznego roz- woju technologii cyfrowych i internetowych, w szczególności sztucznej inteligen- cji, dziennikarstwo radiowe znajduje się na progu głębokiej transformacji, wykra- czającej poza wymiar czysto technologiczny. Lokalnym i regionalnym stacjom radiowym – w sytuacji dynamicznych prze- mian technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) oraz zmiany nawyków konsumentów informacji i rozrywki – przyszło stanąć przed problemem dotyczą- cym podstaw ich egzystencji. Kluczowym pytaniem staje się możliwość przetrwa- nia radia w erze cyfrowej, zwłaszcza po upowszechnieniu się zastosowań techno- logii sztucznej inteligencji (SI). W przypadku pozytywnej odpowiedzi, konieczny jest namysł nad zdefiniowaniem jego przyszłej potencjalnej formy, z uwzględnie- niem potrzeb, nawyków i postaw odbiorczych młodych adresatów [Reuters Insti- tute for the Study of Journalism, 2024]. Grupa ta, charakteryzująca się przecież głębokim zanurzeniem w cyfrowym i mobilnym środowisku technologicznym oraz ekspozycją na nadmiar informacji docierających kanałami internetowymi, często wykazując przy tym brak świadomości dotyczącej mechanizmów funkcjo- nowania fal radiowych, przyjmuje odmienne wzorce użytkowania radia w porów- naniu do wcześniejszych pokoleń. Codziennym narzędziem najmłodszych staje się już dzisiaj generatywna SI. W najnowszym raporcie The Alan Turing Institute, pt. „Understanding the Impacts of Generative AI Use on Children” [Hashem i in., 2025] autorzy wskazali, że niemal co czwarte dziecko w wieku 8-12 lat w Wielkiej Brytanii korzystało z niej przynajmniej raz, często w celach edukacyjnych lub kreatywnych. Trudną sytuację radia w medialnym ekosystemie pogłębiają nie tylko zmiany technologii oraz zachowań audytorium czy też – szerzej – przemiany w infoprze- strzeni, ale także kontrowersje wokół istoty i granic dziennikarstwa oraz statusu dziennikarzy. Wskutek rozwoju mediów społecznościowych i tzw. dziennikar- stwa obywatelskiego pojawiają się głosy badaczy mediów wskazujących na po- trzebę redefinicji pojęć „dziennikarstwo” oraz „dziennikarz”. Nowe zjawiska w świecie mediów starają się ująć medioznawcy, wprowadzając m.in. terminy: digital journalism, automated jornalism, algorithmic journalism, robot journalism czy też AI journalism, podkreślające wpływ technologii informatycznych, a ostat- nio technologii sztucznej inteligencji na dziennikarstwo. Fakt, że wiele terminów angielskich wciąż nie ma ustalonych odpowiedników w języku polskim, pokazuje brak jednoznacznego stanowiska w tej kwestii. Sztuczna inteligencja (SI), znajdując coraz częściej i szerzej zastosowanie w mediach, także w radiu, zmienia nie tylko sposób tworzenia, redagowania, dys- trybuowania treści, ale także ich prezentacji. Badacze tego zjawiska dostrzegają nie tylko korzyści, ale także poważne problemy i zagrożenia wynikające z rodzaju i zakresu zastosowania sztucznej inteligencji w dziennikarstwie. W tym kontek- ście pojawiają się pytania: czy i w jaki sposób SI może zastąpić pracę dziennikarza, a jeśli tak, to w jakim zakresie? Dotyczą one nie tylko tego, co można zautomaty- zować i powierzyć sztucznej inteligencji, lecz także tego, co w dziennikarstwie warto zastąpić sztuczną inteligencją [por. Kwaczyńska, 2024, s. 2]. Większych wątpliwości nie budzi użyteczność i efektywność stosowania SI w zakresie pozy- skiwania, gromadzenia i analizy danych (liczbowych, tekstowych i obrazu). Przekonanie o pozytywnych szansach przetrwania radia lokalnego i regional- nego w czasach SI wyraził m.in. twórca i prezes Futuri Media, Daniel Anstandig, w wywiadzie z dziennikarką Gretel Kahn dla Reuters Institute for the Study of Journalism [Kahn, 2024]. W piątym odcinku podcastu „AI and the Future of Audio”, zatytułowanym „Is it possible to build a local radio station powered by AI? This tech CEO says so”, stwierdził, że można stworzyć lokalną stację radiową „napę- dzaną” SI, ponieważ istnieją możliwości wykorzystania SI do tworzenia lokal- nych kanałów radiowych, które mogłyby realizować wiele zadań dotychczas wy- konywanych przez dziennikarzy, takich jak wiadomości lokalne, wywiady, muzyka, prognozy pogody i informacje o ruchu drogowym. Firma Futuri Media stworzyła narzędzie SI, które to umożliwia [Reuters Institute for the Study of Journalism, 2024]. W opinii jej prezesa tradycyjne medium radiowe stoi w obliczu konieczności dynamicznej adaptacji do środowiska cyfrowego. Anstandig pod- kreśla, że radio, mimo wyzwań ze strony nowych mediów cyfrowych, zachowuje swoją kluczową rolę, szczególnie w obszarze bezpieczeństwa publicznego, gdzie infrastruktura nadawcza często okazuje się najbardziej odporną. Zgodnie z jego stanowiskiem, radio, podobnie jak telewizja, charakteryzuje się stabilną publicz- nością i jest w stanie utrzymać swoje lokalne znaczenie. Można zatem stwierdzić, że media te wykazały już zdolność adaptacji na przestrzeni ponad stu lat. Podobne przekonania dotyczące perspektyw radia lokalnego i regionalnego wydają się zakorzenione w przeświadczeniu o fundamentalnej roli dziennikarzy w procesie dostarczania bezstronnych wiadomości, opierającym się na pryncy- piach rzetelności, obiektywizmu i uczciwości. Od dziennikarzy oczekuje się nadal zaangażowania w pogłębione analizy otaczającej rzeczywistości, rzetelnego dziennikarstwa śledczego oraz tworzenia narracji, które zapewnią wszechstronne zrozumienie złożonych problemów kształtujących współczesne społeczeństwa i gospodarki. Ten idealizowany wizerunek dziennikarstwa, choć pożądany, nie zawsze koresponduje z obserwowaną rzeczywistością, czego konsekwencją jest systematyczny spadek poziomu zaufania społecznego do dziennikarzy i zinstytu- cjonalizowanych form mediów. Priorytetowym elementem przyszłego rozwoju radia może być sięgnięcie po technologię sztucznej inteligencji, która umożliwiałaby nadawcom efektywniej- szą personalizację treści. Stanowiłoby to istotny krok w odpowiedzi na zmienia- jące się oczekiwania odbiorców w erze cyfrowej [Kahn, 2024]. Jednakże do- strzega się także, że tempo zmian technologii cyfrowych, w tym technologii SI, jest tak zawrotne, że pojawiają się obawy, czy ludzkość jest przygotowana do jej absorbcji. Przyspieszenie rozwoju technologii informatycznych wynika z prze- łomu, który dokonał się około 2010 roku, gdy komputery stały się wystarczająco wydajne, by obsługiwać złożone systemy uczenia maszynowego (ML). Uczenie maszynowe opiera się na dużych zbiorach danych, których źródłem stał się inter- net dostarczający ogromnych ilości informacji niezbędnych do procesu uczenia się tych systemów. Dokonywane od tego czasu innowacje technologiczne prowa- dzą do powstawania coraz bardziej złożonego i wyrafinowanego oprogramowa- nia, użytecznego również w dziennikarstwie radiowym. W Polsce dyskusja dotycząca implementacji sztucznej inteligencji w sekto- rze radiowym zyskała na znaczeniu po raz pierwszy latem 2023 roku, kiedy to Radio Piekary – jako pierwsza stacja radiowa w kraju – eksperymentalnie zasto- sowała SI w roli prezentera. Następnie, dwa lata później, szerokim echem odbił się kontrowersyjny eksperyment OFF Radia Kraków z udziałem trzech wirtual- nych prezenterów. Należy jednak podkreślić, że wymienione przypadki nie stano- wią wszystkich prób implementacji SI w polskim środowisku radiowym. Wprowadzenie do redakcji radiowych i prasowych sztucznej inteligencji wzbudziło zarówno entuzjazm, jak i kontrowersje. W odniesieniu do tego nowego zjawiska w mediach istotne staje się kolejne pytanie: czy SI jest zdolna do efek- tywnego wspierania działań dziennikarzy radiowych, czy raczej stanowi poten- cjalne zagrożenie dla ich pozycji zawodowej, a także dla rzetelności przekazu in- formacyjnego i zasad etyki dziennikarskiej? Równocześnie pojawia się kwestia możliwości zastąpienia prezenterów radiowych przez systemy sztucznej inteli- gencji. Eksperymenty prowadzenia audycji radiowej przez wirtualnego prezentera są zjawiskiem złożonym. Pogłębionej analizy tego zjawiska wymagają m.in.:  proces komunikacji, jaki miał miejsce na antenie radiowej w czasie rzeczywi- stym (charakterystyka interakcji zachodzących pomiędzy wygenerowanymi awatarami interlokutorów),  sposób konstruowania wypowiedzi charakterystycznej dla wywiadu radio- wego (problematyka koherencji wypowiedzi, w tym nawiązań do wypowiedzi wcześniejszych, charakterystyka języka osobniczego interlokutorów, jeśli ta- kowa istnieje w analizowanym przypadku),  zawartość komunikatów (tematy, motywy, eksplikacja pojęć i znaczeń, ocena omawianych zjawisk),  konstrukcja interlokutora (zróżnicowanie języka wygenerowanych postaci),  aspekty techniczne realizacji dźwiękowej,  kontekst kulturowy i społeczny,  reakcja słuchaczy i innych interesariuszy na przeprowadzony eksperyment. W niniejszym opracowaniu przedstawiono eksperymentalne zastosowania SI w roli dziennikarza/prezentera radiowego w latach 2023-2025. Przedmiotem ba- dań są wydarzenia medialne, działania lokalnych i regionalnych stacji radiowych, które przez ich autorów zostały nazwane eksperymentem. Skoncentrowano uwagę na wprowadzeniu SI na antenie radiowej poprzez wykorzystanie wirtualnych pre- zenterów (prezenterki), wiadomości czy też wirtualnych DJ-ów prowadzących au- dycje muzyczne. Zakres badań empirycznych, zaprezentowanych w niniejszej monografii, zo- stał ograniczony do analizy reakcji słuchaczy oraz środowiska medialnego na eks- perymenty z wirtualnym prezenterem. Prezentując dane dotyczące recepcji tych eksperymentów, skoncentrowano się na dwóch, kluczowych w polskim kontek- ście, przypadkach: działaniach Radia Piekary oraz OFF Radia Kraków. Ich wybór wynika przede wszystkim z tego, że stacje przyjęły odmienną strategię komuni- kowania się z odbiorcami. Należy zaznaczyć, że eksperymenty przeprowadzane przez inne polskie stacje radiowe nie wywołały tak znaczącego oddźwięku wśród słuchaczy i przedstawicieli branży medialnej. W związku z tym analiza pozosta- łych przypadków zostanie przedstawiona jako swoiste tło z uwzględnieniem kon- tekstu rozważań dotyczących odpowiedzialnego zastosowania sztucznej inteli- gencji w dziennikarstwie radiowym. Opis wyników badań nad eksperymentalnymi zastosowaniami SI w Radiu Pie- kary i OFF Radiu Kraków oraz ich recepcją poprzedzono przedstawieniem klu- czowych informacji o technologiach informatycznych tworzących podstawę funk- cjonowania radia, w tym wykorzystanych w eksperymentalnych zastosowaniach SI w roli prezentera radiowego. Zarysowano także sytuację polskich regionalnych i lokalnych mediów transmisyjnych (radiowych) w ekosystemie medialnym, dążąc do zrozumienia motywów, jakimi kierowało się zwierzchnictwo radiostacji. Tłem dla analizowanych eksperymentów uczyniono także inne wybrane eksperymen- talne zastosowania SI w radiu w roli dziennikarza/prezentera na świecie. Kontek- stem badań stała się również nowa forma radia, tzw. SI radio (AI Radio) – w pełni zautomatyzowane, generowane przez systemy sztucznej inteligencji, z ograniczo- nym udziałem człowieka nie tylko w przestrzeni newsroomu. W rozdziale pierwszym przedstawiono przesłanki i motywy, które skłaniają osoby zarządzające rozgłośniami radiowymi o zasięgu lokalnym i regionalnym do zainteresowania się zastosowaniem sztucznej inteligencji w ich organizacjach. Zagadnienie to zostało ukazane na tle analizy obecnej sytuacji stacji radiowych funkcjonujących na poziomie lokalnym i regionalnym. W kolejnym rozdziale przybliżono technologiczne podstawy zastosowania sztucznej inteligencji w radiofonii. Celem było zaprezentowanie i wyjaśnienie wybranych technologii informatycznych, stanowiących fundament rozwiązań wy- korzystywanych przez stacje radiowe omówione w dalszej części pracy. Scharak- teryzowanie technologii leżących u podstaw funkcjonowania i rozwoju radia w erze sztucznej inteligencji umożliwia pełniejsze uświadomienie i zrozumienie możliwości oraz ograniczeń funkcjonowania współczesnych lokalnych i regional- nych stacji radiowych. W rozdziale trzecim zaprezentowano analizę eksperymentów z wykorzysta- niem sztucznej inteligencji w polskim radiu, które przeprowadzono w latach 2023-2025. Opisano wybrane stacje radiowe oraz ich innowacyjne inicjatywy w zakresie implementacji SI, głównie w roli prezenterów radiowych. Przedstawiono je w kolejności chronologicznej, zaczynając od Radia Piekary (lipiec–wrzesień 2023) z AI Basią, poprzez internetowe Radio Synteza (kwiecień 2024) z wirtual- nymi prezenterami, Radio Akadera (od kwietnia 2024) i jej audycje „Petrosa Psyllosa potyczki z AI”, aż po kontrowersyjny projekt OFF Radia Kraków z trzema wirtualnymi prezenterami, prowadzącymi m.in. wywiady z nieżyjącą no- blistką (październik 2024). Następnie omówiono innowacje z początku 2025 roku, takie jak wielojęzyczne serwisy informacyjne w Radiu ONY i Radiu Starogard oraz serwisy pogodowe i informacyjne w Radiu Wielkopolska. W kolejnym rozdziale skupiono się na dwóch kluczowych eksperymentach polskich radiostacji: Radia Piekary oraz OFF Radia Kraków. Wybór ten podykto- wany był faktem, iż pierwszy z nich stanowił pionierskie w Polsce wdrożenie SI w roli prezenterki, natomiast drugi wzbudził największe kontrowersje w środowi- sku medialnym. Analiza koncentruje się na reakcjach słuchaczy, ekspertów oraz przedstawicieli świata mediów krajowych i zagranicznych na te eksperymentalne działania. Ostatni rozdział, podsumowując wyniki badań nad recepcją eksperymentów, nakreśla wyzwania i kierunki dalszych prac nad odpowiedzialnym zastosowaniem sztucznej inteligencji w radiu. Wnioski z analiz oraz zaproponowane rekomenda- cje, oparte na krótkim przeglądzie dokumentów dotyczących etycznych aspektów zastosowań SI w mediach, należy traktować bardziej jako zarysowanie dyskusji niż gotowe rozwiązania. Prezentują one bowiem zaledwie fragment tego, czego oczekują dziennikarze i praktycy zarządzania placówkami radiowymi. W Zakończeniu podsumowano wyniki badań i zaproponowano kierunki dal- szych prac badawczych w zakresie wykorzystania SI w dziennikarstwie radio- wym, a szerzej w tradycyjnych mediach transmisyjnych (linear broadcasting), w radiu i telewizji. Autorzy wyrażają wdzięczność ks. prof. Józefowi Klochowi za wnikliwą lek- turę, cenne uwagi oraz profesjonalne wskazówki, które przyczyniły się do osta- tecznego kształtu tej publikacji. W procesie przygotowywania niniejszej książki Autorzy świadomie posłu- żyli się w niektórych jej fragmentach narzędziami sztucznej inteligencji, traktując je jako wsparcie w zakresie redakcji oraz precyzowania wybranych akapitów tekstu. Część paragrafów powstała jako rezultat wielodniowych, powtarzanych „dyskusji” z algorytmem językowym, które umożliwiły konfrontację własnych intuicji badawczych z generowanymi przez system propozycjami sformułowań. W konsekwencji tekst, który Czytelnik trzyma w rękach, stanowi efekt synergii doświadczenia akademickiego i refleksji Autorów z możliwościami obliczenio- wymi współczesnych technologii językowych. Zaznaczenie tego faktu wydaje się konieczne nie tylko z perspektywy transparentności metodologicznej, lecz także w celu uwypuklenia znaczenia nowych narzędzi w procesie tworzenia i redago- wania treści naukowych.