OʻZBEK TILSHUNOSLIGIDA HARAKAT FEʼLLAR MUAMMOSI

Mazkur tadqiqotdan koʼzlangan asosiy maqsad oʼzbek tilshunosligida harakat feʼllari muammosining nazariy asoslarini tahlil qilish, mavjud klassifikatsiyalarda qoʼllanilgan mezonlarni aniqlash hamda harakat va holat feʼllarini farqlashning izchil semantik mezonlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot vazifalari sifatida oʼzbek tilshunosligida feʼllarning maʼnoviy tasnifi yuzasidan bildirilgan qarashlarni (Sh. Jalolova, R. Sayfullayev, M. Sodiqova, A. Gʼulomov, S. Muhammedova va boshqalar) tahlil qilish, harakat feʼllari tushunchasiga berilgan taʼriflarni qiyoslash, tasniflarda qoʼllanilgan semantik, sintaktik va aspektual mezonlarning uygʼun yoki aralash holda qoʼllanilish holatlarini aniqlash hamda ularning nazariy izchilligini baholash belgilandi. Shuningdek, ingliz tilshunosligidagi feʼllar tasnifi (R. Dikson, B. Levin, Ch. Fillmore, L. Talmi va boshqalar) bilan qiyosiy tahlil oʻtkazilib, metodologik farqlar koʻrsatib berildi. Tadqiqotda deskriptiv, qiyosiy-tahliliy hamda tanqidiy-evolyuativ metodlardan foydalanildi. Deskriptiv metod asosida mavjud klassifikatsiyalar mazmunan bayon qilindi; qiyosiy metod yordamida oʻzbek va ingliz tilshunosligidagi tasnif yondashuvlari solishtirildi; tanqidiy yondashuv orqali turli tizimga mansub mezonlarning bir klassifikatsiya doirasida aralash qoʻllanishi natijasida yuzaga kelgan nazariy noaniqliklar asoslandi. Tadqiqot natijalariga koʻra, oʻzbek tilshunosligida feʼllarni semantik guruhlash koʻproq mazmuniy yaqinlikka tayangan holda amalga oshirilishi, biroq mezonlarning aniq va yagona tizim asosida shakllantirilmaganligi aniqlanadi. Ingliz tilshunosligida esa semantik tasniflar koʻpincha sintaktik, argument tuzilmasi yoki konseptual model bilan bogʻlangan holda tizimlashtirilganligi kuzatildi. Harakatni faqat mexanik trayektoriya bilan bogʻlash yondashuvi leksik-semantik jihatdan cheklangan ekani asoslab berildi. Muallif tomonidan harakat va holat feʼllarini farqlashda “aktiv energiya sarfi” hamda “jarayonlilik (ichki bosqichlarga egalik)” mezonlari taklif etildi va ushbu mezonlar asosida harakat hamda holat feʼllarining konseptual-semantik tafovuti izohlandi.