HÜSREV-İ DEHLEVÎ VE NEVÂYÎ’NİN HAMSELERİNDE YER ALAN NAATLARIN MUKAYESELİ ANALİZİ

Klasik Doğu edebiyatı geleneğinde manzum eserler tevhîd, münacat ve naat gibi sistematikbir mukaddime düzeniyle başlar. Özbek edebiyatı üzerine yapılan çalışmalarda bu bölümlergenellikle mesnevilerin kalıplaşmış giriş kısımları olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle sözkonusu metinlerin ihtiva ettiği felsefi derinlik ve estetik değerler yeterince analiz edilmemiştir.Bu makale, hamd ve naatların mesnevi formundaki destanların organik bir parçası olduğunusavunmaktadır. Ayrıca bu bölümlerin şairin ontolojik duruşunu, dini-tasavvufi dünya görüşünüve estetik tahayyülünü yansıtma noktasında belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır.Çalışma kapsamında Türk-İslam edebiyatının iki dev ismi Emir Hüsrev-i Dehlevî’ninMatla’ul-Envâr ve Ali Şir Nevâyî’nin Hayretü’l-Ebrâr adlı eserlerinde yer alan naat metinlerimukayeseli bir yöntemle tetkik edilmiştir. Nevâyî, naat türünde kendisinden önceki seleflerininedebi mirasını tevarüs etmiştir. İslami akideleri ifade ederken de geleneksel formlarıdönüştürerek özgün bir anlatı inşa etmiştir. Bu bağlamda incelenen eserlerdeki hamd ve naatbölümlerini sadece birer giriş metni değil, muhteva ve yapı bakımından müstakil birer türolarak değerlendirmek mümkündür. Özellikle “Miraçname” bölümleri, epik ve lirik unsurlarıniç içe geçtiği kendine has anlatım teknikleriyle dikkat çekmektedir. Metin tahlilleri sonucundanaatların destan yapısı içerisinde ideolojik bir zemin oluşturduğu tespit edilmiştir. Kasideformunun karakteristik özelliklerini barındıran bu bölümlerde tasvir ve nitelendirmeler lirik,heyecanlı ve coşkulu bir retorikle sunulmuştur. Her iki şair de naat bölümlerinde İslam dinineolan bağlılıklarını sanatkârane bir dille yansıtmıştır. Hazreti Muhammed’i insanlık tarihininzirvesi, mucizelerle mücehhez ve keramet sahibi bir şahsiyet olarak tasvir etmişlerdir. Şairlerinhayal dünyası ve ilahi hakikate dair düşünceleri bu bölümlerde estetik bir form kazanmıştır.İki şair arasındaki temel üslup farkı ise belirgindir. Dehlevî peygamber tasvirinde daha soyutve genel ifadeleri tercih etmektedir. Nevâyî ise şemail-i şerifi tarihî kronoloji ve somut olaylarörgüsü içerisinde, tedrici bir betimleme yöntemiyle işlemektedir.