Muhammed b. Uzeyz es-Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’ında Kıraatlere Yaklaşımı

Bu makalede, Ebû Bekr el-Uzeyz es-Sicistânî’nin (ö. 330/941) Garîbü’l-Kur’ân adlı eserinde kıraat farklılıklarına yaklaşımı incelenmiştir. İslâm ilim geleneğinde kıraatlerin temelinin rivayet olduğu genel kabul görmüş bir husustur. Kıraat farklılıklarının önemli bir bölümünün, anlamı etkilemeyen fonetik ve telaffuza dayalı çeşitlilikten oluştuğu bilinmektedir. Bununla birlikte bazı kıraat farklılıklarının, Kur’ân’da yer alan kelime ve âyetlerin anlamlandırılmasına farklı açılardan katkı sunduğu da açıktır. Bu yönüyle kıraatler, yalnızca tilâvetle sınırlı bir alan olmayıp tefsir ve dil ilimleri açısından da önemli bir işlev üstlenmektedir. Kur’ân’da geçen ve anlamı okuyucu açısından kapalı veya zor olan kelimeleri açıklamak amacıyla kaleme alınan Garîbü’l-Kur’ân türü eserler, erken dönemden itibaren ilmî literatürde önemli bir yer edinmiştir. Bu alanda eser telif eden müelliflerden biri de Uzeyz es-Sicistânî’dir. Sicistânî, Garîbü’l-Kur’ân’ında seçtiği kelimeleri açıklarken Arap dili ve edebiyatına ait nesir ve şiir örneklerinden, kabileler arasındaki lehçe farklılıklarından ve dilsel kullanımlardan yoğun biçimde yararlanmıştır. Bunun yanında kıraatler de, müellifin anlam tespitinde başvurduğu temel kaynaklardan biri olmuştur. Zira kıraat farklılıklarının önemli bir kısmının Arap dili ve lehçeleriyle yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Uzeyz es-Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’ı üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde, eserin kıraatler açısından müstakil bir incelemeye konu edilmemiş olması dikkat çekmektedir. Bu durum, literatürde önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın amacı, Sicistânî’nin eserinde kıraat tercihlerini hangi yöntemle ele aldığını, hangi kıraat rivayetlerine ağırlık verdiğini ve Garîbü’l-Kur’ân ile kıraatler arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır. Ayrıca eserde yer alan garîb ve müşkil kelimelere dair kıraat farklılıklarının tefsirî yansımaları da incelenmiştir. Yine Sicistânî’nin söz konusu eseri üzerinden, erken dönem Garîbü’l-Kur’ân literatüründe kıraatlere yönelik yaklaşımın mahiyeti hakkında daha sistematik bir değerlendirme yapılması da hedeflenmektedir. Çalışmada kullanılan yöntem, doküman analizi olup müellifin Garîbü’l-Kur’ân adlı eserin Muḥammed Edîb ʿAbdulvâḥid’in tahkiki olan baskısı incelenmiştir. Eserde nakledilen kıraatler geleneksel kıraat ilmi literatürü ile mukayese edilmek suretiyle rivayetlerin tespiti yapılmıştır. Bunun yanında müellifin görüşlerini aktaran bazı kıraat ve tefsir eserlerine de atıfta bulunulmuştur. Müellifin kıraat tercihlerinde sahih-şâz ayrımına dair hususlar, kendi dönemi ve sonrası kaynaklardan teyit edilerek belirlenmiştir. Eserde nakledilen kıraat rivayetleri müellifin yaklaşımı doğrultusunda yorumlanarak değerlendirmeye tabi tutulmuş, elde edilen çıkarımlar çalışma kapsamında sunulmuştur. Yine Sicistânî’nin eserinde yer alan rivayetler ve kullandığı kaynaklar esas alınarak kıraat literatüründeki eserler ile karşılaştırılmalı olarak değerlendirmeler yapılmıştır. İnceleme sürecinde müellifin kendi açıklamalarına öncelik verilmiş, sahîh ve şâz kıraatlere yaklaşımı ve yöntemi klasik eserler ile birlikte değerlendirilerek ele alınmıştır. Yapılan tespitlerin sonucunda, Sicistânî’nin kıraat rivayetlerine geniş ölçüde yer verdiği, ancak bunları sistematik bir kıraat metodolojisi çerçevesinde ele almadığı tespit edilmiştir. Müellifin kıraatleri aktarırken rivayetlerin sıhhati, sened yapısı ve râvî bilgilerine dair bir tasnif yapmadığı görülmüştür. Sicistânî’nin kıraatleri büyük ölçüde garîb kelimelerin anlamlarını açıklamada bir araç olarak kullandığı anlaşılmaktadır. Kimi zaman farklı okuyuşlara farklı anlamlar yüklemiş, kimi zaman ise bu okuyuşları birlikte zikrederek anlam çeşitliliğine dikkat çekmiştir. Ayrıca bazı kıraat farklılıklarının âyetlerin anlam alanını genişlettiğini örnekler üzerinden göstermiştir. Bununla birlikte müellif, kıraatleri yalnızca anlam boyutuyla sınırlı tutmamış; kelimelerin gramer yapısı, kökeni ve sarf özellikleri bağlamında da değerlendirmelerde bulunmuştur. Ayrıca bazı kıraatleri Arap lehçeleriyle ilişkilendirerek hangi kullanımın daha yaygın veya tercih edilebilir olduğunu belirtmiş, yer yer kendi tercihine de işaret etmiştir. Sonuç olarak Sicistânî’nin Garîbü’l-Kur’ân’da kıraatlere geniş yer vermesi, kıraat ilminin bu tür eserlerdeki belirleyici rolünü göstermesi bakımından önemli bir bulgu olarak değerlendirilmiştir.