Whitehead’in Tanrı Anlayışı: Metafizik İlke mi Dinin Tanrı’sı mı?

Bu çalışma, Alfred North Whitehead’in Tanrı anlayışını süreç metafiziği bağlamında ele almakta ve onun Tanrı’yı “metafizik ilke mi yoksa dinin Tanrı’sı mı?” olarak konumlandırdığı sorusunu tartışmaktadır. Whitehead, varlık kavramı yerine oluş ve süreç kavramı üzerine inşa ettiği sistemde Tanrı’yı dipolar bir varlık olarak tasvir eder: bir yandan ezelî formların düzenleyicisi, kozmik sürecin sınırlayıcı ilkesi ve düzen kaynağıdır; diğer yandan ise değişen, hisseden ve âlemle bağ kuran bir aktüel varlıktır. Dipolar karakterli bir Tanrı anlayışı, geleneksel teizmin mutlak ve değişmez Tanrı anlayışından ayrışır. Ancak, Tanrı’nın yaratıcı kudretinin sınırlılığı, fail neden olmaması, aşkınlık ve kişilik boyutunun tartışmalı oluşu, Whitehead’in modelinin dinin Tanrı’sı olmaktan çok kozmik bir bilinç veya işlevsel bir ilke olduğu yorumunu güçlendirmektedir. Bu çalışma, Tanrı’nın ontolojik statüsünün -metafiziksel ilke mi yoksa dini beklentilerle uyumlu bir varlık mı olduğunun- süreç metafiziği perspektifinden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, Tanrı’nın süreç ontolojisindeki konumu, aşkınlık-içkinlik diyalektiği, kişilik problemi ve dini açıdan önemi irdelenmektedir.