Benlik Algısı Bağlamında Tanrı Tasavvuru Gelişimi

Benlik algısı bireyin kendi özelliklerini ve yeterliliklerini nasıl tanımladığına dair bilişsel ve duygusal bir yapı olarak tanımlanırken; Tanrı tasavvuru bireyin Tanrı’yı bilişsel ve duygusal olarak nasıl betimlediğini ifade etmektedir. Psikoloji literatüründe benlik algısı “I” ile ifade edilmesi bilen benlik olarak nitelendirilirken; “me” olarak ifade edilmesi kendilik bilinci olan bilinen benliği ifade etmektedir. İkisi arasındaki uyum arttıkça içsel çatışmalar azalmakta, psikolojik bütünlük artmakta ve benlik algısı gelişmektedir. Bununla birlikte bireyin bilişsel gelişimi, bilgi ve deneyimleri arttıkça Tanrı’yı zihninde canlandırması, biçimlendirmesi ve anlamlandırması gelişmektedir. Bu bilgiler doğrultusunda bireyin Tanrı tasavvuruyla bireyin benlik algısının kesiştiği söylenebilir. Literatürde benlik algısı ile Tanrı tasavvuru gelişimini konu alan pek çok çalışmanın bulunmasına rağmen bu ilişkinin nasıl bir mekanizmaya sahip olduğunu inceleyen bir araştırmaya rastlanmamıştır. İnsanın yaşamında ihtiyacı olan ilişkiyi kuracağı Tanrı tasavvurunu geliştirmek için nasıl bir benlik algısı düzeyine sahip olması gerektiği bu çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Bu çalışmada derleme yöntemi olan tanıtma yöntemiyle benlik algı düzeyi, transpersonel psikoloji kavramı olan kalbin halleriyle ilişkilendirilmiş ve Tanrı tasavvuru gelişimi mekanizmasıyla ilişkisi incelenerek literatüre katkı sağlamak amaçlanmıştır. Kalbin halleri olarak nitelendirilen benlik algılama düzeyleri sadr, kalp, fuad ve lüb olarak adlandırılmaktadır. Sadr düzeyindeki benlik algısında dinin bildirdiği kavramlar ve önermeler doğrultusunda Tanrı tasavvuru oluşmaktadır. Benlik algı düzeyi kalp boyutuna ulaştığında görünenlerden görünmeyene geçilen Tanrı tasavvuru gerçekleşmektedir. Benlik algı düzeyi fuad boyutuna ulaştığında Tanrı tasavvurunun dinî tecrübeyle dışa vurumu yani yaşama dâhil edilmesi gerçekleşmektedir. Dördüncü aşamada benlik algı düzeyi selim akıl seviyesine ulaştığında lüb boyutuna gelinmekte ve “tevhid” gerçekleşmektedir. Ben-O ilişkisi Ben-Sen ilişkisine dönüşmekte Sen-Ben’e gelince tecrübe edilmektedir. Bu aşamada hâkim olan “bilinen benlik” yerine “bilen benlik” açığa çıkarılmakta ve ruhun aktifleşmesi sağlanmaktadır. Böylece birey nesne olmaktan özne konumuna gelmektedir. Dördüncü aşamada üçüncü aşamada gerçekleşen ilahî isimlerin tecelligâhı olmaktan çıkıp bu isimlerin özellikleriyle ahlaklanmaktadır. Sonuç olarak benlik algısının çok katmanlı yapısı Tanrı tasavvurunun gelişimsel aşamalarını belirlemekte; benlik olgunlaştıkça Tanrı tasavvuru hem psikolojik hem teolojik açıdan daha güven veren, daha bütüncül ve tevhid merkezli bir niteliğe dönüşmektedir.