Sovyet Dönemi Azerbaycan Şiirinde Din Eleştirisi

Makale, Sovyet dönemi Azerbaycan’ında din karşıtı ideolojik politikaların edebiyat, kültür ve toplumsal yaşam üzerindeki etkilerini incelemektedir. Sovyet yönetiminin “ilmî ateizm” adı altında yürüttüğü propaganda faaliyetleri, dinî inançları gericilik ve sınıf düşmanlığıyla özdeşleştirerek kamusal alandan tasfiye etmeyi amaçlamıştır. Araştırmanın amacı, söz konusu ideolojik çerçevenin Azerbaycan edebiyatında dinî temaların ele alınışını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymak; yöntemi ise tarihsel bağlam analizine dayalı belge taraması ve dönem yayınlarının söylem çözümlemesidir. Bulgular, ateizm politikalarının yalnızca idari ve hukuki düzenlemelerle sınırlı kalmayıp, edebiyat, çocuk dergileri, tiyatro eserleri ve kültürel kurumlar üzerinden çok yönlü biçimde yürütüldüğünü göstermektedir. Molla Nasreddin, Şark Kadını, Pioner dergisi gibi yayınlarda çocuklara yönelik ateist anlatılar geliştirilmiş, “Mübariz Allahsızlar” hareketi aracılığıyla dinî pratikler sistematik biçimde hedef alınmış, çarşaf yasağı gibi uygulamalar kadın bedeni üzerinden yürütülen kültürel mühendisliğin parçası hâline gelmiştir. Çalışma, Sovyet ideolojisinin Azerbaycan’da dinî hafızayı zayıflattığını, poetik ifade alanını daralttığını ve kültürel süreklilikte derin kırılmalara yol açtığını ortaya koymaktadır. Sovyet dönemi Azerbaycan şiiri ve edebî örnekleri, güçlü bir ideolojik müdahalenin etkisi altında şekillenmiş; dinî temalar sistemli biçimde bastırılmış ve toplumun kültürel bellekte ciddi kırılmalar meydana gelmiştir. Bu kırılma, Muhammed Emin Resulzade’nin de belirttiği gibi, sadece dinî bilginin değil, kültürel hafızanın da kaybına yol açmıştır. Makale, söz konusu ideolojik baskının hem edebiyat hem de toplumsal bilinç üzerindeki etkilerini görünür kılarak, Sovyet sonrası dönemde dinî ve kültürel kimlik tartışmalarının anlaşılmasına katkı sunmaktadır.