Azerbaycan Eğitim Sisteminde Rusçanın Yumuşak Güç Aracı Olarak Kullanımı: Tarihsel Bir Dil Politikası Analizi

Azerbaycan’ın eğitim sistemi, 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Çarlık Rusya’sının idarî ve kültürel politikalarının etkisi altına girmiştir. Özellikle 1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında bölgenin Rus hâkimiyetine geçmesiyle birlikte, Çarlık yönetimi eğitim alanını merkezîleşme ve kültürel bütünleştirme aracı olarak kullanmaya başlamıştır. Bu çerçevede Rus-Azerbaycan okulları açılmış, öğretim programları Rus müfredatına göre düzenlenmiş ve Rusça eğitim dili olarak yaygınlaştırılmıştır. Böylece eğitim, yalnızca pedagojik bir alan olmaktan çıkmış; Çarlık Rusya’sının kültürel nüfuzunu artırmaya yönelik bir araç hâline gelmiştir. 1918–1920 yılları arasında varlık gösteren Azerbaycan Cumhuriyeti döneminde eğitim sisteminin millîleştirilmesine yönelik adımlar atılmış; ancak Cumhuriyet’in kısa ömürlü olması nedeniyle bu süreç sürdürülebilir olmamıştır. 28 Nisan 1920'de Azerbaycan'ı işgal eden Rusya, Rus dilinin hakim olduğu yeni bir eğitim sistemi kurdu. 70 yıllık Sovyet döneminde Azerbaycan'ın eğitim sistemi komünizm temellleri üzerinde oluşturulmuştur. SSCB döneminde hiçbir resmi belge ve yazışmada Azerbaycan’da Rusçanın devlet dili olmasından söz edilmemiştir. Fakat yumuşak güç politikasıyla, zor kullanılmadan Rus dili insanların hayatında bir ihtiyaç haline getirilmiştir. Tam olarak resmi olmasa da fiili olarak Rusça resmi dil konumuna getirilmiştir. Bağımsızlığın ilan edilmesinin ardından eğitim sisteminde dil politikası değiştirilmiş ve öğretim dili olarak Azerbaycan Türkçesi resmî biçimde uygulanmaya başlanmıştır. Her ne kadar Azerbaycan Türkçesinde eğitim tercih edilse de, modern zamanlarda da Azerbaycan'ın eğitim sisteminin her kademesinde Rus dili varlığını sürdürmektedir. Üniversitelerde ve okullarda “Rus bölümü” adı altında Rus dilinde eğitim verilmektedir. Çarlık ve Sovyet dönemlerinde uygulanan Rus merkezli dil politikaları, eğitim sisteminde Rusçanın baskın konuma yerleşmesine yol açmış; bu durumun etkileri bağımsızlık sonrasında da belirli ölçüde varlığını sürdürmüştür. Bu politikanın Azerbaycan kültürüne, eğitimine ve tarihine etkileri çok büyüktür. Bu makalede, Rusya’nın tarihsel süreç içerisinde Azerbaycan’daki eğitim alanında yürüttüğü dil politikaları, uygulama yöntemleri ve etkileri, arşiv belgeleri, basın materyalleri, resmi mevzuat ve bilimsel araştırma eserleri ışığında incelenmektedir.