Kula, crni Arapin i Asanaginica. Odkrywanie toposu „wmurowanej kobiety” w folklorystyce Goran

Ludowy topos „wmurowanej kobiety”, wywodzący się z tradycji oralnej a dostępny współczesnym odbiorcom w postaci pieśni, legend i ballad, jest wyrazem dawnej wiary w konieczność złożenia ofiary podczas wznoszenia budowli, aby ta mogła trwać. Przedmiotem niniejszego artykułu jest gorański wariant ballady z tym toposem, pochodzący ze zbioru Nazifa Doklego Goranske narodne balade / Ballada popullore gorane, wydanego w 2012 roku w Prizrenie. Goranie są niewielką słowiańskojęzyczną społecznością muzułmańską zamieszkującą obszar Gory, obecnie znajdującej się na pograniczu południowego Kosowa, północno-wschodniej Albanii i północno-zachodniej Macedonii Północnej. Niniejszy tekst stanowi próbę refleksji nad wariantem gorańskim, widzianym w kontekście specyfiki regionu kulturowego, który cechuje nieadekwatność granic terytorialnych w stosunku do granic kulturowych, jakie topos wmurowanej z łatwością przekracza. W analizie uwzględniam motywy występujące w wariantach kultur albańskiej, bośniackiej, bułgarskiej, macedońskiej i serbskiej, które włączają twórczość mieszkańców Gory do własnego dziedzictwa kulturowego. Wśród elementów oryginalnych gorańskiej ballady z toposem zamurowania identyfikuję: obecność wznoszonego obiektu – kuli, postaci Asan-agi i Asanađinicy rodem z „Asanaginicy” oraz figury czarnego Araba. Interpretuję te motywy, uwzględniając złożoność tożsamości Goran, wynikającą ze specyficznego usytuowania mniejszości między grupami narodowymi, okoliczność wzmożonej mobilności, status gorańskiej twórczości ludowej i współczesne rozterki tożsamościowe mieszkańców podzielonej granicami państwowymi Gory.