Kasım en-Nahcuvânî’nin Kızılbaşlık Reddiyesi ve Sonraki Reddiyelere Etkisi

Kâsım en-Nahcuvânî’nin Risâle fî ahvâli’t-tâifeti’l-müştehirati bi-Kızılbaş adlı eseri, Safevîlere karşı kaleme alınan erken dönem reddiyelerden biridir. Nahcuvânî’nin kimliği hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte müellifin kendi ifadelerinden onun Safevîlerle birlikte yaşamış olduğu anlaşılmaktadır. Nahcuvânî’nin kısa bir süre Safevîler ile yaşamış olması, risâlesinde doğrudan şahit olduğu ya da güvenilir kaynaklardan aktardığını belirttiği bilgilere yer vermesine imkân tanımıştır. Bu yönüyle eser, teorik bir reddiye olmanın ötesinde birincil kaynak olması açısından da önem taşımaktadır. Eserde Kızılbaşlar, sahabeye hakaret etmek, şahı ilâh kabul ederek ona secde etmek, haramları helâl saymak, Kur’ân’a saygısızlık göstermek ve ibadetleri terk etmek gibi gerekçelerle tekfir edilmektedir. Söz konusu iddiaların bazıları tarihî olarak tartışmalı olmakla birlikte, Nahcuvânî’nin metnindeki bu ithamlar sonraki reddiyeler için bir çerçeve oluşturmuştur. Nitekim XVI. yüzyıldan itibaren kaleme alınan fetva ve reddiyelerde Nahcuvânî’nin dile getirdiği eleştirilerin sıkça tekrarlandığı görülmektedir. Bu durum, Nahcuvânî’nin eserinin bireysel bir reddiye olmasının ötesinde reddiye literatürünü etkileyen metinlerden biri olduğunu göstermektedir. Bu makalede, Kâsım en-Nahcuvânî’nin Kızılbaşlara yönelttiği temel eleştiriler ile bu eleştirilerin sonraki metinlerdeki yansımaları karşılaştırılarak tarihsel bağlam içinde ele alınmaktadır. Ayrıca, erken dönemde Sünnî ulemânın Safevîleri nasıl nitelendirdiği ve onlara karşı nasıl bir söylem inşa ettiğini anlamaya katkı sağlamayı da amaçlamaktadır.