Müasir azərbaycan ədəbi dilində paradiqmalarin üslubi xüsusiyyətləri

Hər bir dilin üslubi strukturunu öz üslubi imkanlarına və tətbiq sferalarına görə seçilən dil vahidləri (səslər, sözlər, söz-formalar, cümlələr) təşkil edir. Adətən, dil vahdləri arasında mövcud olan qarşılıqlı münasibət baxımından sintaqmatik və paradiqmatik əlaqələr daha çox diqqəti çəkir. Sintaqmatik əlaqələr dil vahidlərinin nitq axınında birləşməsi və mətndə ardıcıl şəkildə işlədilməsi faktına əsaslanırsa, paradiqmatik əlaqələr oxşar əlamətlərin ümumiliyinə görə birləşən, eyni zamanda fərqləndirici əlamətlər daşıyan dil vahidlərinin qarşılıqlı münasibətlərini əks etdirir. Paradiqmatika anlayışı geniş linqvistik səciyyə daşıdığından, üslubiyyata da aid edilir. Dil vahidlərinin üslubi paradiqması bu ünsürlərin əsas mənalarının uyğunluğu fonunda onların üslubi göstəricilərinin fərqliliyinə - emosional-ekspressiv rənglərinin və üslubi çalarlıqlarının müxtəlifliyinə əsaslanır. Məsələn, Azərbaycan dilində eyni üslubi paradiqmaya daxil olan hərarət, qızdırma və titrətmə leksemləri semantik baxımdan eyniyyət təşkil etsələr də, üslubi baxımdan fərqlənirlər: ədəbi, neytral və saya-danışıq dilinə xas olan çalarlıq ifadə edirlər. Başqa sözlə, üslubi paradiqmanın üzvləri semantik məna ilə yanaşı, həm də üslubi mənanın daşıyıcıları olur. Məhz üslubi məna bu və ya digər dil vahidinin differensial əlaməti kimi çıxış edir, ona ifadəlilik keyfiyyəti qazandırmaqla həmin vahidin işlənmə sferasını müəyyənləşdirir. Üslubi paradiqma anlayışı dilin bütün yaruslarını əhatə edir. Dilimizin müxtəlif səviyyələrində bu paradiqmalar istifadə sıxlığı və müntəzəmlik baxımından fərqlənsə də, fonetik-üslubi, leksik-üslubi, morfoloji-üslubi, sintaktik-üslubi paradiqmadan danışmaq mümkündür. Tədqiqat göstərir ki, üslubi paradiqmalar daha bariz şəkildə məhz leksik qatda müşahidə olunur. Üslubi paradiqmanın üzvləri funksiyasında üslubi sinonimlik və yaxud üslubi variantlılıq təşkil edən dil vahidləri çıxış edir. Məqalədə bu anlayışların terminoloji ifadəsinə və məzmun xüsusiyyətlərinə aydınlıq gətirməyə, dilimizin üslubi strukturundakı yerini müəyyənləşdirməyə çalışmışıq.