Vanlı Mehmet b. Mustafa ve Vankulu Lügati: Osmanlı Matbacılık Tarihi ve Sözlük Çalışmalarında Bir Dönüm Noktası

Vankulu Lügatı: Osmanlı Matbaacılık ve İlim Tarihinde Bir Dönüm Noktası Cevherî’nin Sıhâh adlı Arapça sözlüğünün Türkçeye tercümesi olan ve Osmanlı ilim ve matbaacılık tarihinin önemli bir figürü olan Vanlı Mehmet b. Mustafa el-Vanî ve Vankulu Lügatı, İbrahim Müteferrika matbaasında basılan ilk Türkçe kitap olarak, Osmanlı kültürel dönüşümünde ve matbaa teknolojisinin benimsenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Van’da doğan Mehmet b. Mustafa, medrese eğitimiyle Arap dili, fıkıh ve tefsir gibi alanlarda uzmanlaşmış, Osmanlı ilim dünyasında önemli bir yer edinmiştir. Müderrislik ve kadılık gibi görevlerle bilimsel birikimini geliştirmiştir. Kelimeleri kök harflerin sonuna göre düzenleyen kafiye sistemi ile hazırlanan Vankulu Lügatı sadece kelime anlamları değil, deyimler, gramer açıklamaları ve kullanım örnekleri ile zenginleştirilmiştir. Bu eser, İslami ilimlerde temel bir kaynak olarak medreselerde yaygın şekilde kullanılmıştır. İbrahim Müteferrika’nın öncülüğünde kurulan matbaa, ilk olarak Vankulu Lügatı’nı basmıştır. Bu tercihte, eserin medreselerde yaygın kullanımı, ilmî itibarı ve dinî hassasiyetlere uygunluğu etkili olmuştur. Vankulu Lügatı, Osmanlı ilim dünyasında değerli bir kaynak oluşturmuş, dilbilim çalışmalarına metodolojik katkılar sağlamış ve ilk Türk matbaasında basılan ilk eser olmasıyla da, bilgiye erişimin kolaylaştırılması sürecinde önemli rol oynamıştır. Arapça ve Türkçe arasında bir köprü görevi gören eser, Osmanlı modernleşmesinin erken temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Mütercim Asım gibi isimler tarafından eleştirilen, Vankulu Lügatı metodolojik yaklaşımı ve zengin içeriğiyle döneminin sözlükcülük geleneğine önemli katkılar sunmuştur. Bu makalede, Osmanlı’dan günümüze sözlük bilimi ve çeviri çalışmaları için önemli bir model oluşmasında katkısı bulunan Vankulu Lügatı'nın Osmanlı kültürel ve ilmî mirasındaki yerini, matbaanın yaygınlaşmasındaki katkılarını ve modernleşme sürecindeki önemini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.