Sona Hacıyeva’nın Nargin Adası’ndaki Osmanlı Esirlerinin Kurtarılmasındaki Rolü

Birinci Dünya Savaşı (1914–1918) sırasında Osmanlı İmparatorluğu ile Rus İmparatorluğu arasında meydana gelen askeri çatışmalar sonucunda yüzlerce Türk askeri esir alınmış ve bu esirlerden bir kısmı Bakü yakınlarındaki Nargin Adası’nda tutulmuştur. Bu makalede, Osmanlı esirlerinin kurtarılmasında Azerbaycanlı hayırsever ve hümanist bir kadın olan Sona Hanım Hacıyeva’nın rolü tarihi belgeler ışığında incelenmektedir. Araştırmada, Hacıyeva’nın şahsiyeti, fikir dünyası, hayırseverlik ve insani faaliyetleri ile birlikte, 1914 Aralık ile 1915 Ocak ayları arasında Sarıkamış bölgesinde gerçekleşen muharebeler sonucunda Ruslara esir düşen yüzlerce Türk askerinin serbest bırakılması yönünde yürüttüğü gizli operasyonlar sistematik bir şekilde analiz edilmektedir. Aynı zamanda, Sona Hanımın faaliyetleri yalnızca bireysel bir inisiyatif olarak değil, dönemin siyasi ve insani bağlamında, özellikle Azerbaycan – Osmanlı ilişkileri çerçevesinde stratejik ve sembolik anlamlar taşıyan bir adım olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, ayrıca Sona Hacıyeva’nın girişimleri aracılığıyla 20. yüzyılın başlarında Kafkasya bölgesinde kadınların toplumsal ve siyasal süreçlere katılımı, gayriresmi insani girişimlerdeki rolleri ve milli kimlik meselelerine etkisi gibi boyutları da gündeme taşımaktadır. Sona Hanım’ın Bakü’den Nargin Adası’na uzanan hayat yolu, kadının toplumsal ve tarihi süreçlerde yalnızca pasif bir gözlemci değil, aynı zamanda aktif bir özne ve inisiyatif sahibi bir figür olduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Onun örneğinde, kadınların 20. yüzyılın başlarında hem bölgesel hem de uluslararası düzeyde gelişen siyasi ve insani süreçlere doğrudan etki ettikleri gözlemlenmektedir. Araştırma ayrıca kadın özneliliğinin inşası, gayriresmi diplomatik girişimlerde kadınların katılımı ve insani misyonların örgütlenmesi gibi meselelere de bilimsel bir perspektiften yaklaşmaktadır. Sona Hacıyeva örneği, kadınların yalnızca yardım sağlayan değil, aynı zamanda karar alan ve risk üstlenen toplumsal aktörler olarak da işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bu makale Sona Hacıyeva’nın faaliyetlerini yalnızca tarihi bir olgu olarak değil; aynı zamanda çağdaş tarih yazımı ve kolektif hafıza açısından da önemli bir örnek olarak sunmaktadır.