Şumnulu Yusuf Efendi, Pfander’e mi Cevap Verdi? Kur’an Tarihi Rivayetlerine Hadis Şerhleri Eksenindeki Bir Yaklaşımın Düşündürdükleri

Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı ilim çevrelerinde Kur’an tarihinin müstakil bir araştırma konusu haline gelişine dair erken örneklerden biri olan, Şumnulu Yusuf Efendi’nin 1846 yılında kaleme aldığı el-İm‘ân fî cem’i’l-Kur’ân adlı risâleyi incelemektedir. Risâle üzerine yapılan mevcut çalışmalar büyük ölçüde tanıtım düzeyinde kalmış; ne risâleyi kendi sosyo-kültürel bağlamı içinde değerlendirmiş ne de onu, Kur’an tarihine hadis temelli itirazlar yönelten Alman misyoner Karl Pfander’in 1829 tarihli polemik eseri Mîzânü’l-hak’taki eşzamanlı faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Çalışma, risâleyi Mîzânü’l-hak ile muhtemel ilişkisi bakımından değerlendirmekte ve risâlede Pfander’e açık bir atıf bulunmamasına rağmen Yusuf Efendi’nin onu dolaylı bir muhatap olarak konumlandırıp konumlandırmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Yusuf Efendi’nin risâlesini kaleme alış şartlarını da dikkate alarak meseleyi daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirmektedir. Edirne Valisi Çengelzâde Tâhir Mehmed Paşa’nın talebi üzerine hazırlanan ve yeni kurulan Askerî İdadi’de ders kitabı olarak okutulması amaçlanan bu risâle, Kur’an’ın metinleşme sürecine yönelik dış kaynaklı eleştirilerin Osmanlı ilim çevrelerinde ciddiyetle ele alındığını düşündürmektedir.Yöntem bakımından çalışma, önce Pfander’in Mîzânü’l-hak’ta hadis rivayetleri üzerinden Kur’an tarihine yönelik öne sürdüğü iddiaları tespit etmekte, ardından Yusuf Efendi’nin aynı rivayetlerle ne ölçüde ilgilendiğini, hadislerin dayandığı klasik kaynakları ve bunların yorumlanış şeklini dikkate alarak incelemektedir. Bu çerçevede araştırma, tarihsel veri incelemesi, muhteva tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinden yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, ilk bakışta hadis şerhlerinden oluşan geleneksel bir derleme görünümü veren el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın konu tercihi, kaynak seçimi ve rivayetleri işleyiş şekli bakımından bilinçli bir metin kurgusuna sahip olduğu ortaya konulmaktadır.Netice olarak çalışma, Yusuf Efendi’nin Pfander’in Kur’an’a ilişkin üç rivayetinden ikisini doğrudan, birini ise dolaylı olarak ele aldığını; Pfander’in eleştiri amacıyla kullandığı rivayetleri hadis şerhleri çerçevesinde açıklayarak bunlara cevap verdiğini göstermektedir. Buna karşılık risâlede, Pfander’in Şiî kaynaklara dayandırdığı ayrı bir iddia kümesine hiç temas edilmemiştir. Bu seçmeci yaklaşımın, risâlenin öğretici amacı ve müellifin genç öğrenciler önünde mezhep tartışmalarından kaçınma tercihiyle ilişkili olduğu düşünülebilir. Bütün bu veriler, el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın, başta Askerî İdâdî öğrencileri olmak üzere Osmanlı okuyucusunu Batılı misyonerlerin Kur’an tarihine yönelik iddialarına karşı hadis merkezli bir ilmî çerçevede bilgilendirmeyi amaçlayan erken dönem Osmanlı çalışmalarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.