Osmanlı Devleti’nin Son Dönemlerinde Kamu Yönetimi: Merkeziyetçilik, Reformlar ve Bürokratik Modernleşme

Bu kitap bölümü, Osmanlı Devleti’nin son döneminde kamu yönetiminde gerçekleşen köklü dönüşümleri, merkeziyetçilik politikalarını, reform süreçlerini ve bürokratik modernleşme çabalarını tarihsel ve analitik bir perspektifle incelemektedir. XIX. yüzyılın başlarından itibaren ivme kazanan bu değişimler, imparatorluğun Batı’nın endüstriyel, askeri ve siyasi üstünlüğü karşısında varlığını sürdürme mücadelesinin temel bir unsuru olarak ortaya çıkmıştır. Çalışma, klasik patrimonyal yönetim modelinden modern hukuki-rasyonel bürokrasiye geçiş sürecini II. Mahmud döneminden itibaren sistematik biçimde ele almakta; Tanzimat, Islahat Fermanı, II. Abdülhamid ve II. Meşrutiyet dönemlerindeki idari yapılanmaları, hukuki düzenlemeleri ve bürokratik elitlerin rolünü ayrıntılı olarak analiz etmektedir. II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla merkezi otoritenin önündeki en önemli engel ortadan kaldırılmış, divan teşkilatı lağvedilerek yerine nezaret sistemi ihdas edilmiş ve memuriyetin profesyonel bir statüye kavuşması yönünde önemli adımlar atılmıştır. Tanzimat Fermanı ile hukukun üstünlüğü ilkesi benimsenmiş, 1864 Vilayet Nizamnamesi ile modern taşra idaresi tesis edilmiş ve Mekteb-i Mülkiye gibi kurumlar aracılığıyla nitelikli bürokratik kadroların yetiştirilmesi sağlanmıştır. Islahat Fermanı, eşitlik ilkesini genişletirken Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkâm-ı Adliye gibi kurumlarla idari ve adli yargının kurumsal temelleri atılmıştır. II. Abdülhamid döneminde otoriter merkeziyetçilik zirveye ulaşmış, bürokrasi hem nicelik hem de işlevsel açıdan önemli ölçüde genişlemiştir. II. Meşrutiyet döneminde ise merkeziyetçilik ile adem-i merkeziyetçilik arasındaki tartışmalar, imparatorluğun yapısal krizlerini yansıtan temel bir gerilim alanı oluşturmuştur. Reformların yukarıdan aşağıya elitist niteliğini, mali yükünü ve dış borçlanmayı derinleştiren etkilerini; ayrıca geleneksel-modern kurumlar arasındaki ikiliklerin yarattığı toplumsal gerilimleri eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmektedir. Osmanlı modernleşmesinin Cumhuriyet dönemi Türk kamu yönetimine bıraktığı miras, güçlü merkeziyetçi devlet geleneği, rasyonel kurumsallaşma arayışı ve hukuki-rasyonel bürokrasi anlayışı bağlamında ortaya konulmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı kamu yönetiminin modernleşme serüvenini kapsamlı bir çerçevede sunarak, günümüz Türk kamu yönetimi yapısının tarihsel kökenlerini, sürekliliklerini ve yapısal özelliklerini anlamaya yönelik önemli bir katkı sağlamayı amaçlamaktadır.