Osmanlı’da Fıkhın Hukuksallaşması Sorununa Çözüm Arayışları: Tercîhü’l-beyyinât Geleneği

Osmanlı hukuk düşüncesi, büyük ölçüde Hanefî fıkhı ile önceki Türk-İslam devletlerinden tevarüs eden hukukî birikimin senteziyle şekillenmiştir. 16. yüzyılın başlarında, Osmanlı topraklarının genişlemesine paralel olarak hukuk sisteminde bazı kurumsal düzenlemelere gidilmiştir. Bunlardan biri, hukukî birlik sağlamak amacıyla kadıların Hanefî mezhebi içindeki en sahih görüşle hüküm vermeye mecbur tutulmasıdır. Bu uygulama, zamanla hem tedrisat yöntemlerini hem de fıkıh literatüründeki telif anlayışını etkilemiş; bu çerçevede, 16. yüzyılın başlarında Vankulu Mehmed Efendi (öl. 1000/1592) tarafından kaleme alınan Tercîḥü’l-beyyinât adlı eser, sonraki yüzyıllarda benzer isimler ve içeriklerle gelişerek özgün bir literatür meydana getirmiştir. Bu eserler, özellikle Osmanlı’nın son dönemlerine kadar kadıların başvuru kaynakları arasında yer almış; temel olarak hâkimin birden fazla muteber beyyine ile karşılaştığı durumlarda, Hanefî mezhebinin en güçlü görüşü doğrultusunda nasıl karar vermesi gerektiğini sistematik biçimde ortaya koymuştur. Böylece, daha önce klasik fıkıh eserlerinde dağınık hâlde yer alan muhakeme esaslarını derleyip analiz ederek, alana özgün bir katkı sunmuştur. 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında ortaya çıkan bu eserler, Hanefî fıkıh literatürünün ve Osmanlı hukuk yapısının dinamik ve gelişime açık niteliğini yansıtan önemli örneklerdir. Ancak bu zengin literatürün büyük bir kısmı hâlen yazma eser hâlinde kütüphanelerde bulunmaktadır. Mevcut akademik çalışmalar Tercîḥü’l-beyyinât literatürüne katkı sunsa da bu eserlerin tarihsel ve sosyo-hukukî bağlamı, doğuş nedenleri, Hanefî mezhebi içindeki yeri ve sonraki fıkıh ve yargı literatürüne etkisi bakımından bütüncül bir çerçevede ele alınmadığı görülmektedir. Genellikle metin merkezli veya örnek analiz düzeyinde kalan bu çalışmaların ötesine geçmek amacıyla hazırlanan bu çalışma, Tercîḥü’l-beyyinât literatürünün tarihî kökenlerini ve metodolojik gelişimini analiz etmeyi; aynı zamanda Hanefî fıkıh düşüncesi içindeki konumunu ve Osmanlı’daki yargılama pratiğine olan etkilerini tespit etmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel problemi, "Osmanlı’da fıkhın hukuksallaşma süreci çerçevesinde Tercîḥü’l-beyyinât literatürünün rolü nedir ve Hanefî fıkhı açısından önemi nasıl değerlendirilmelidir? Bu sürecin öncüsü olan sosyal, siyasal ve hukuki gelişmeler nelerdir? Literatürün Osmanlı son dönemine kadar süreklilik arz edecek şekilde ilerlemesinde hangi amiller etkili olmuştur?" gibi soruların etrafında şekillenmektedir. Araştırma, bu soruya cevap bulmak amacıyla nitel içerik analizine dayalı tarihsel ve kavramsal bir inceleme yöntemi benimsemiştir. Veri kaynağı olarak, çoğu yazma hâlinde bulunan Tercîḥü’l-beyyinât eserleri ile Hanefî fıkhının Osmanlı hukuk sistemiyle kesişimini ele alan akademik literatür esas alınmıştır. Edebü’l-kādî, resmü’l-müftî ve nihayetinde Tercîḥü’l-beyyinât literatürü, Hanefî muhakeme usûlünün tarihsel gelişiminde ardışık aşamaları temsil etmektedir. İlk aşamada hâkimin yargı etiğine ilişkin sorumluluklarını belirleyen edebü’l-kādî, zamanla usûlî ve kurumsal bir boyut kazanmıştır. Ardından gelen resmü’l-müftî literatürü, başlangıçta müftülere yönelik olsa da ictihadî sorumluluk taşıyan hâkimler için de rehberlik edici bir alan hâline gelmiştir. Tercîḥü’l-beyyinât ise, özellikle beyyinelerin çatıştığı dar ve teknik yargı anlarında, hâkimin başvuracağı tercih yöntemlerini sistematize eden en ileri aşamayı temsil eder. Fürû‘, usûl ve kavâid literatürleri, Osmanlı yargı sisteminde hâkimin başvurduğu başlıca kaynaklardır. Hâkim öncelikle fürû‘ kitaplarında meseleyi çözmeye çalışır; bu mümkün değilse, usûl ilkeleri ve kavâid çerçevesinde çözüm üretir. Ancak delillerin çatışması, beyyinelerin eşit ağırlıkta olması veya şahitlikte çelişki gibi teknik durumlar söz konusu olduğunda bu kaynaklar yetersiz kalabilmekte; bu noktada Tercîḥü’l-beyyinât literatürü devreye girmektedir. Sonuç olarak Tercîḥü’l-beyyinât literatürü, yalnızca bir fıkıh yazın türü değil; aynı zamanda hukukî istikrar, fıkhî derinlik ve kurumsallaşmış bir içtihat geleneğini yansıtan Osmanlı-Hanefî yargı sisteminin özgün bir ürünüdür. Bu bağlamda söz konusu literatür, farklı yönleriyle hâlâ keşfedilmeyi bekleyen, Osmanlı’nın Hanefî fıkhına yaptığı önemli katkılardan biridir.