Mîrzâ Mahdûm’a Göre İmâmiyye Şîası’nda Muharrem Merasimleri ve Sahâbe Anlayışı

Bu çalışma, Mîrzâ Mahdûm adıyla tanınan Muʿînüddîn Eşref eş-Şîrâzî’nin, “Râfizîlik” kavramsallaştırması çerçevesinde İmâmiyye Şîası’na yönelttiği eleştirileri incelemektedir. Araştırmanın kapsamı, Safevîler döneminde devletin resmî mezhebi hâline getirilen İmâmiyye Şîası’na karşı Mîrzâ Mahdûm’un belirli itikâdî ve mezhebî konularda ortaya koyduğu tenkitlerle sınırlandırılmıştır. Çalışmanın temel amacı, Mahdûm’un hem Safevî hem de Osmanlı dönemlerinde İmâmiyye Şîası’nın inanç esaslarına yönelik değerlendirmelerini tespit etmek ve bu değerlendirmeleri tarihsel bağlamı içerisinde analiz etmektir. Bu araştırma, kaynak taramasına dayalı nitel bir çalışma olarak tasarlanmıştır. Çalışmada temel yöntem olarak doküman analizi benimsenmiş; tarihî ve mezhebî nitelik taşıyan yazılı kaynaklar sistematik biçimde incelenmiştir. Bu yöntemin tercih edilmesinde, Mîrzâ Mahdûm’un İmâmiyye Şîası’na yönelik tenkitlerinin büyük ölçüde metin merkezli bir yapıya sahip olması ve tarihsel bağlam içerisinde değerlendirilmesinin gerekliliği etkili olmuştur. Çalışmada başta Mîrzâ Mahdûm’un Kitâbu’n-Nevâkıd li-Zuhûri’r-Ravâfid adlı eseri olmak üzere klasik kaynaklar ve güncel akademik çalışmalar değerlendirilmiştir. Kaynak taraması sürecinde, müellifin temel eseri merkeze alınmış; bunun yanında Mahdûm’u ve görüşlerini ele alan klasik telifler ile modern araştırmalar da dikkate alınmıştır. Mîrzâ Mahdûm’un Safevî ve Osmanlı ilmî çevrelerini yakından tanıması, ayrıca İmâmiyye Şîası’na yönelik eleştirilerinin müstakil bir eser aracılığıyla günümüze ulaşmış olması, bu çalışmanın önemini artırmaktadır. Bunun yanı sıra müellifin dönemin dinî, ilmî ve siyasî gelişmelerine yaptığı atıflar ile çeşitli bağlamlarda aktardığı şahsî gözlemleri, çalışmaya özgünlük kazandırmaktadır. Zira Mîrzâ Mahdûm ve eserleri üzerine yapılan araştırmalar sınırlı olup, bu alanda literatürde belirgin bir boşluk bulunmaktadır. Bu araştırma kapsamında yapılan incelemeler neticesinde, Mîrzâ Mahdûm’un İmâmiyye Şîası’na yönelik tenkitlerinin yalnızca itikâdî bir reddiye niteliği taşımadığı; aynı zamanda Safevîler döneminde şekillenen mezhebî kimliğe ve bu kimliğin siyasî yansımalarına dair önemli tarihsel veriler içerdiği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, Mahdûm’un eleştirilerinin belirli tematik başlıklar etrafında yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Araştırma sonucunda, Mîrzâ Mahdûm’un sunduğu tarihî veriler ve mezhebî değerlendirmeler ışığında, onun İslâm Mezhepleri Tarihi açısından önemli bir şahsiyet olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Mahdûm’un aktardığı bilgilerin, özellikle Safevî dönemi İmâmiyye Şîası’nın anlaşılmasına katkı sunduğu ve Mezhepler Tarihi disiplininde dikkate değer bir kaynak niteliği taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu yönüyle çalışma, Safevî-Osmanlı mezhebî ilişkilerinin daha sağlıklı biçimde analiz edilmesine imkân sağlamakta ve erken modern dönemde Sünnî-Şiî polemik literatürünün anlaşılmasına katkı sunmaktadır.