Buhara Emirliği’nde Vakıf Mülklerinin Kullanım Uygulaması

Bu çalışma, vakıf mallarının kullanımını incelemekte; özellikle temel mekanizmalar olarak icâre (kiralama) ve istibdâl (tebdil/değiştirme) işlemlerine odaklanmaktadır. “İcâre” uygulaması, bağlı olarak incelenmiş ve şartlı olarak basit kira ve alt kiralama şeklinde ikiye ayrılmıştır. Basit kiralama biçiminde vakıf malları, aracı kurumlar olmaksızın, özel kişiler arasında doğrudan müzakereler yoluyla kiraya verilmektedir. Alt kiralama, vakıf malını kiralayan kişinin söz konusu malı üçüncü bir tarafa yeniden kiralaması olup, bu durum özellikle arazi kiralamalarında belirgindir. Ayrıca, vakıf arazisinin ve üzerindeki yapıların farklı kurumlara ait olması nedeniyle, mali ilişkilerin düzenlenmesi için çok taraflı bürokratik süreçler gerektiren daha karmaşık kiralama düzenlemeleri de ele alınmaktadır. Çalışma, kira sözleşmelerinin resmîleştirilmesi ve buna ilişkin süreçleri; kira bedelinin ödenmesi, bu bağlamda ortaya çıkabilecek ihtilaflar ve bunların çözümüne yönelik mekanizmaları da incelemektedir. Son olarak, mevcut tarihî belgeler ışığında istibdâl yoluyla vakıf mallarının kullanımına ve bu uygulamanın hangi koşullarda tatbik edildiğine değinilmektedir. Nitekim Buhara Emirliği vakıf sistemi içinde nakdî vakıflar istibdâl uygulaması aracılığıyla yaygın biçimde işletilmiştir.