el-Mu‘temed’in Mukaddimesi Bağlamında Fıkıh Usulü Konularının Tespiti, Tertibi ve Özerk Disiplin Vurgusu

Bu makale, Mu‘tezile Basra ekolünün son dönem önemli temsilcilerinden Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Ali b. Tayyib el-Basrî’nin (öl. 436/1044) el-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh adlı eserinin mukaddimesi bağlamında fıkıh usulü yazımına dair tespit ettiği temel hususları incelemektedir. Basrî fıkıh usulünün konularını belirlerken bazı ilkelere dayanmış, bu konuları gerekçeli tertip mantığıyla sıralamış, disipliner saflık vurgusuyla fıkıh usulünün özerkliği görüşünü gündeme taşımıştır. Bu bağlamda el-Mu‘temed’in fıkıh, usul ve fıkıh usulü tanımları; konu seçimi ile takdim-tehir gerekçeleri, metnin kendi iddiaları üzerinden belirlenmiştir. Akabinde el-Mu‘temed’de izlenen bu yöntem Hicrî 6. asrın başına kadar yazılmış seçili usul eserleriyle karşılaştırılmıştır. Basrî’ye göre fıkıh usulü, fıkhın yolları hakkında icmâlî biçimde akıl yürütmeyi, bu yollarla nasıl istidlâl edileceğini ve istidlâl keyfiyetine bağlı hususları ifade eder. Basrî’nin fıkhın sözlük anlamını “sözdeki kastı anlama” şeklinde vermesi, bilgiyi salt malumattan ziyade, maksadı kavrama faaliyeti olarak konumlandırmaktadır. Şer‘î ahkâmı fiillere taalluk eden normatif değerler olarak düşünmesi de itikadî hükümlerin kapsam dışına alınmasını kolaylaştırmaktadır. Basrî fıkıh usulünde tekrarların arttığını ve usule doğrudan hizmet etmeyen konuların metinleri gereksiz uzattığını belirterek ilimlerin kısımları, zarurî-müktesep ilim ayrımı ve nazarın ilim doğurup doğurmaması gibi başlıkları buna örnek göstermektedir. Ona göre fıkıh kitapları tevhîd ve adl bahisleriyle nasıl meşgul edilmiyorsa, fıkıh usulü kitapları da kelâmî ya da fıkıh usulüyle dolaylı ilgisi bulunan ayrıntılarla meşgul edilmemelidir. el-Mu‘temed bu nedenle, tekrarları azaltan, konuları maksada göre düzenleyen ve disipliner saflığı sağlayan bir örnek metin iddiası taşımaktadır. Basrî’nin fıkıh usulü yaklaşımı, Cessâs-Bâkıllânî–Abdülcebbâr çizgisinin kelâmî konulara yer vermesi ve tertip bakımından görece dağınık usullerine kıyasla daha sistematik, Debûsî-Pezdevî-Serahsî’nin belirgin biçimde fıkıh merkezli usul kurgusuna nispetle konu seçimi ile tertip mantığını gerekçelendiren daha düzenli bir görünüm arz etmektedir. Sem‘ânî’nin tertipte Basrî’ye yaklaşan düzeni ile Gazzâlî’nin kelâm-usul karışmasına yönelik Basrî ile aynı eleştiriyi paylaşması dikkat çekmektedir. Şîrâzî ve Cüveynî’nin mukaddime düzeyinde kelâmî terimleri sürdürmeleri, İbn Hazm ve Bâcî’nin mantık-dil bahislerine geniş yer vermeleri sebebiyle Basrî’den farklı bir metot izledikleri görülmektedir. Son olarak Basrî’nin fıkıh usulü yazımına ilişkin temel tezlerinin, Hicrî 6. asır ve sonrasındaki usul literatüründe etkisi hâlen kapsamlı biçimde araştırılmayı beklemektedir.