MANDALA VA MA’NO: PATRIK UAYT ASARIDA SIMVOLLAR TIPOLOGIYASI VA TALQIN STRATEGIYASI

Maqola Avstraliya adabiyotining yirik vakili, Nobel mukofoti sovrindori Patrik Uaytning “The Solid Mandala” (“Butun mandala”) romanida ramzlarning tipologik tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, asardagi ramziy qatlamni ilmiy asosda ochib beradi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — romanda qo‘llangan simvollarning universal va kontekstual turlarini ajratish, ularning badiiy-estetik, falsafiy va psixologik xususiyatini ochish hamda turli nazariy qarashlar asosida talqin qilishdir. Shuningdek, maqola Avstraliya adabiyotida simvolizmni kompleks metodlar yordamida tahlil qilishning ilmiy ahamiyatini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Metodologik asos sifatida bir nechta yondashuv uyg‘unlashtirilgan: N. Freyning adabiy ramziylikning besh fazasi (literal, tavsifiy, rasmiy, mifologik, anagogik) orqali ramzlarning ko‘p qatlamli tabiati ochib berilgan. K. Yungning arxetipik psixologiyasi doirasida mandala, to‘rtlik, egizaklik va individuallashtirish jarayoni tahlil qilingan. Y. Lotmanning strukturaviy-semiotik modeli yordamida qarama-qarshiliklar, chegaralar, intertekstual aloqalar va uyning ma’naviy makon sifatidagi talqini yoritilgan. P. Rikerning germenevtik konsepsiyasi asosida esa ramzlarning “shubha germenevtikasi” va “e’tiqod germenevtikasi” doirasidagi ikki qutbli talqini ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “Butun mandala”dagi asosiy ramzlar — mandala, doira, egizak aka-ukalar (Artur va Valdo), uy obrazi, Terminus Road, qo‘lyozmalar, kitoblar va raqs epizodlari — bir vaqtning o‘zida shaxsiy va arxetipik, kontekstual va universal ma’nolarda ishlaydi. Marmarlar Artur uchun ruhiy quvvat va mehr timsoli sifatida namoyon bo‘lsa, Valdoning qo‘lyozmalari va kitoblari intellektual mukammallikka intilish, ammo oxir-oqibat ma’naviy bo‘shliq ramzi sifatida talqin etiladi. Qarama-qarshiliklar (aql-his, nutq-sukunat, tashqi tartib-ichki ma’no) orqali duallikdan yaxlitlikka intilish g‘oyasi butun roman tuzilishida markaziy o‘rin egallagan. Maqolaning yangiligi shundaki, unda P. Uayt ijodi ramzlari bir vaqtning o‘zida bir nechta nazariy asoslar negizida tipologik tahlil qilingan va Avstraliya adabiyotida simvolizmning o‘rni ko‘rsatib berilgan. Ushbu tahlil shuningdek, boshqa milliy adabiyotlarda ham ramzlarni chuqurroq o‘rganish uchun metodologik namuna sifatida qo‘llanishi dalillangan.