Rola gospodarki przestrzennej w budowaniu rezyliencji i bezpieczeństwa Polski

Monografia jest podsumowaniem jednego z zadań projektu badawczego pt. „Nowy model regionalnego i miejscowego planowania przestrzennego dla zapewnienia odporności i bezpieczeństwa struktury przestrzennej Polski w kontekście współczesnych wyzwań rozwojowych” (ReActPlan) dotyczącego budowania modelu odporności i bezpieczeństwa przestrzeni Polski w oparciu o gospodarkę przestrzenną. Opracowanie przedstawia wyniki badań literaturowych oraz jakościowych, których celem było zgromadzenie, połączenie oraz wykorzystanie dostępnej aktualnie wiedzy i umiejętności z architektury i urbanistyki, inżynierii oraz nauk o bezpieczeństwie w celu wypracowania nowych oraz ulepszonych metod i instrumentów planowania przestrzennego w Polsce. W szczególności monografia przedstawia konceptualizację zasad oraz narzędzi planistycznych wzmacniających odporność i bezpieczeństwo struktur przestrzennych. W tym celu autorzy określili wyzwania i zagrożenia w kontekście budowania bezpieczeństwa poprzez gospodarkę przestrzenną i inżynierię lądową. Opracowanie zawiera model teoretyczny powiązania planowania przestrzennego z celami bezpieczeństwa kraju i wzmacniania odporności. Aby to osiągnąć w toku prowadzonych prac badawcze przeprowadzone zostały pogłębione wywiady z ekspertami zajmującymi się problematyką bezpieczeństwa, rezyliencji i środowiska oraz budownictwa pod kątem rekomendacji dotyczących kształtowania struktury funkcjonalno-przestrzennej. Zogniskowane wywiady grupowe (fokusy) i warsztaty world cafe pozwoliły pogłębić diagnozę prac podstawowych i wspólnym, przy zaangażowani wielu aktorów wypracowaniu rekomendacji i propozycji rozwiązań dla zdiagnozowanej luki badawczej, jaką jest powiązania planowania przestrzennego z zarządzaniem kryzysowym i obronnością. Była to okazja do dyskusji wychodzącej poza paradygmat jednej dyscypliny, przy twórczym zaangażowaniu ekspertów zajmującymi się problematyką kluczowych wyzwań rozwojowych Polski, zarówno ze środowiska naukowego, praktyków, projektantów, jak i urzędników instytucji państwowych zajmujących się zarządzaniem kryzysowym, bezpieczeństwem, wojskowością, gospodarką wodną i leśną oraz planowaniem przestrzennym. Badaniem objęto blisko 120 osób i były one wsparte o przegląd literatury fachowej jak i naukowej, tak aby w pełni opatrzeć komentarzem wyniki wywiadów i warsztatów. W ocenie autorów zakres przedmiotowy opracowania wypełnia lukę badawczą, którą jest brak integracji nauk o bezpieczeństwie z naukami inżynieryjno-technicznymi, naukami ścisłymi i przyrodniczymi oraz rolniczymi. Zaprezentowane podejście to budowanie odporności wychodzącej poza wymiar środowiskowy - nauk o ścisłych i przyrodniczych a w przypadku bezpieczeństwa i zarządzania kryzysowego, poza paradygmat nauk o bezpieczeństwie. Opracowanie jest próbą przełamania “silosowości” kształtowania polityk sektorowych, bez ich powiązania w spójny system rekomendacji branżowych. Kluczowym spoiwem jest odniesienie przestrzenne badań, kształtowania gospodarki przestrzennej, która może koordynować i łączyć sektorowe działania różnych dziedzin i dyscyplin. W tym ujęciu, publikacja odnosi się do długofalowego tworzenia rezyliencji w zakresie bezpieczeństwa i obronności, wzmacniając reyzliencję inherentną i budowania rezyliencji nabytej. Założeniem prac badawczych w projekcie było praktyczne wsparcie drugiego etapu kompleksowej reformy planowania przestrzennego w Polsce oraz związaną z nią gruntowną przebudowę systemu gospodarowania i zarządzania przestrzenią. Temat prac badawczych, które zostały omówione w publikacji to wzmocnienie odporności i bezpieczeństwa przestrzeni Polski w kontekście najważniejszych wyzwań rozwojowych (obecnych i prognozowanych). Główne pytanie badawcze dotyczyło sposobu wzmocnienia roli planowania przestrzennego do zapewnienia odporności i bezpieczeństwa kraju oraz ochrony przed różnymi zagrożeniami. Szczególna motywacja wywodziła się z dyskusji poprawą odporności społecznej, militarnej w kontekście wojny w Ukrainie oraz debaty nad ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej (Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, Dz. U. 2024 poz. 1907). Tocząca się reforma systemu planowania przestrzennego wydaje się być właściwym momentem, aby wypracować pewne rekomendacje, rozwiązania, które można rozwijać w toku prac badawczych. Jednym z założeń reformy było ograniczenie liczby specustaw, czyli spojrzenie na możliwość integracji lub adaptacji już istniejących instrumentów czy mechanizmów. Kluczem prac w projekcie było określenie zasad horyzontalnych i wytycznych kształtowania oraz prowadzenia polityki przestrzennej (na wszystkich jej poziomach). Zasad służących proaktywnej odpowiedzi na zdiagnozowane zagrożenia i sytuacje kryzysowe uwzględniając potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa i obronności kraju (tj. planowania i projektowania na wypadek zagrożeń pochodzenia naturalnego i antropogenicznego). Wynika to z zapisów Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP (2020) mówiących o konieczności stworzenia w sferze planowania i zagospodarowania przestrzennego warunków do skutecznego i sprawnego uwzględniania potrzeb bezpieczeństwa narodowego.