İsâmüddin el-İsferâyînî’de “Vaz‘-Mecaz” İlişkisi -Lafızlar Mecazî Anlamlarına Vaz Edilmiş Midir?-

Vaz‘, bir lafzın belirli bir anlama delâlet etmesi için tayin edilmesini ifade eder ve bu yönüyle lafızların anlamlarına delâletini sağlayan temel ilke olarak kabul edilir. Ancak lafızların delâlet ettiği anlamlar farklı seviyelerde olup vaz‘ın bu seviyeler üzerindeki rolü değişkenlik göstermektedir. Bu çerçevede, belâgat terminolojisinde lafızların anlamlarına delâleti, hakikat, mecaz ve kinaye gibi farklı düzeyleri ifade eden kategorilerle açıklanmaktadır. Hakikat, lafzın vaz‘ olunduğu asıl anlamda kullanılmasını ifade eder. Mecaz ise, aslî anlamına delâletini engelleyen bir karinenin varlığı hâlinde lafzın asıl anlamıyla ilişkili başka bir anlama delalet etmesidir. Bu bağlamda hakikat düzeyinde vaz‘, lafzın anlamını belirlemede doğrudan belirleyici bir role sahipken mecazda bu etki dolaylıdır. Zira mecazî mânaya delâletin gerçekleşmesi yalnızca vaz‘ ile açıklanamaz; bilakis lafzın asıl anlamına delâletini engelleyen karinelerin varlığı gereklidir. Dil ve belâgat geleneğinde hâkim anlayışa göre vaz‘ ile mecaz arasındaki ilişki bu çerçevede şekillenmiştir. Ancak lafızların mecazî anlamlara delâletinde vaz‘ın rolünün tartışmaya açılması, belâgat, vaz‘ ve fıkıh usulü eserlerinde bu konunun müstakil bir mesele olarak ele alınmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle bu meselede usulcü yaklaşımın temsilcisi olarak Teftâzânî’nin (öl. 792/1390), fıkıh usulüne dair yazdığı eserlerde, nev‘î vaz‘ yoluyla da olsa lafzın mecazî anlamına doğrudan vaz‘ ile delâlet ettiğini ileri sürmesi, tartışmanın ivme kazanmasına neden olmuştur. Daha sonra bu konu, vaz‘ ilmine dair bilinen ilk müstakil eser olan Adudüddîn el-Îcî’nin (öl. 756/1355) er-Risâletü’l-vaz‘iyye isimli eseri üzerine yazılan şerhlerde ele alınmış ve vaz‘ın genel ve özel tanımları çerçevesinde kapsamlı biçimde incelenmiştir. Nihayetinde lafızların mecazî anlamlarına delâletinde vaz‘ın var olup olmadığı hususunda, biri dilcilerin başını çektiği ve mecazda vaz‘ın bulunmadığını savunan, diğeri ise usulcülerin temsil ettiği ve mecazda nev‘î de olsa vaz‘ın var olduğunu ileri süren iki farklı görüş ortaya çıkmıştır. Vaz‘-mecaz ilişkisine dair genel kabullerden nispeten farklı ve özgün bir yaklaşım sergileyen isimlerden biri de İsâmüddîn el-İsferâyînî’dir. O, bu konudaki görüşüyle usulcülerin yaklaşımına benzer şekilde lafızların mecazî anlamlarına delâletinde vaz‘ın söz konusu olduğunu belirtmektedir. İsâmüddîn, Îcî’nin er-Risâletü’l-vaz‘iyye’sine yazdığı Şerhu’r-Risâleti’l-vaz‘iyye adlı eserinde vaz‘ın genel ve özel tanımları çerçevesinde meseleyi ele almış ve genel tanımın esas alınması hâlinde mecaz ifade eden lafızların da mecazî anlamlarına vaz‘ edildiğini ileri sürmüştür. İsâmüddîn, mecazda vaz‘ın imkânına dair tartışmaları yalnızca bu eserinde ele almakla kalmamış; nahiv, belâgat ve mantık alanındaki diğer eserlerinde de vaz‘ tanımı çerçevesinde değerlendirmiştir. Mecazı nev‘î vaz‘ ile temellendirmeye çalışan usulcü yaklaşımdan farklı olarak meseleyi alternatif bir perspektiften ele alan İsâmüddîn, vâzı‘ın bir lafzı yalnızca asıl anlamı olan mevzû‘ leh için değil, bu anlamla ilişkili diğer anlamlar için de tayin ettiğini savunmuştur. Daha açık bir ifadeyle İsâmüddîn’in yaklaşımına göre lafızların vaz‘î/hakikî anlamları nasıl verili ise mecazî anlamları da verilidir. Bu makalede yukarıda çizilen çerçeve doğrultusunda öncelikle vaz‘-mecaz ilişkisinin mahiyeti ve bu ilişkiye dair farklı görüşler ele alınmış, ardından İsâmüddîn’in konuyla ilgili yaklaşımı ve görüşleri aktarılmış ve tartışılmıştır.