19. YÜZYIL TÜRK MÛSIKÎSİ BAĞLAMINDA HAMAMÎZÂDE İSMAİL DEDE EFENDİ ESERLERİNDE PROZODİ

ÖZ Bu makale, 19. yüzyıl Türk mûsıkîsi özelinde, Hamamîzâde İsmail Dede Efendi’ye ait eserleri prozodik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Dede Efendi, Türk mûsıkîsinde hanendeliği, hocalığı ve özellikle bestekârlığı ile bilinen; sahip olduğu mûsıkî kabiliyeti ile Türk mûsıkîsine yeni bir yön vermiş mühim bir şahsiyettir. Dede Efendi, kendinden önceki dönemlerin mûsıkî anlayışından izler taşıyan ve aynı zamanda klasik üslubun tekâmül ettiği bir mûsıkî anlayışı ile eserler üretmiştir. Hemen her türden bestelediği eserler ile geniş bir repertuvar oluşturmuş, bazı mûsıkî türlerinde yeniliklere gitmiş, terkîb ettiği makamlarla mûsıkî nazariyatına katkıda bulunmuştur. Yaşadığı dönem ve dönemin mûsıkî anlayışı bağlamında, eserlerinde aruz ve hece vezinli güfteler tercih etmiştir. Dede Efendi’nin eserlerinin geçmişte ve günümüzde öne çıkmasının ve beğenilmesinin sebepleri dikkate değer bir konudur. Bu bağlamda eserlerinin teknik olarak değerlendirilmesinde şüphesiz ilk olarak prozodi alanına başvurulmalıdır. Kısaca güfte ve beste uyumu olarak adlandırılan prozodi, daha çok batı dünyasında ortaya çıkmış, Türk mûsıkîsi tarihinde yaklaşık bir asır öncesine kadar uzanan bir mevzudur. Ülkemizde prozodi ilmi konusunda yirminci yüzyıl başından itibaren yapılmaya başlanan çalışmalar ile Türk mûsıkîsi prozodisi ve besteleme teknikleri konusunda belli kurallar tespit edilmiştir. Bu kurallar ışığında, Türk mûsıkîsi bestekârlarından olan Hamamîzâde İsmail Dede Efendi’nin eserlerinde prozodinin varlığı ve eserlerinin müzikal özelliklerinin tespit edilmesi amaçlarını taşıyan bu çalışmada, Dede Efendi’nin eserlerinden seçilen örneklem üzerinde prozodik tahlil çalışması yapılmıştır. İncelenen eserler, Dede Efendi’nin din dışı sözlü mûsıkîsi repertuvarından farklı formlardan seçilmiş eserlerdir. Çalışmaya yöntem olarak tespit edilen inceleme esasları doğrultusunda, seçilen eserlerin prozodik tahlilleri yapılmış ve eserler üzerine çeşitli değerlendirmelerde bulunulmuştur. Çalışmanın, Türk mûsıkîsi prozodisi alanına katkı sağlama ve sonraki çalışmalara referans olma noktasında önemli rol oynayacağı düşünülmektedir.