Łódź – miasto przemysłowe, miasto nowoczesne?

Rozdział stanowi próbę odpowiedzi na pytanie w jakim stopniu przemysłowa Łódź była miastem nowoczesnym. Autor zwraca uwagę na wieloznaczność samego terminu nowoczesność, następnie podkreśla, że rozwój miasta sam w sobie był efektem projektu modernizacyjnego władz Królestwa Kongresowego. Podkreśla jednak, że projekt ów nie spotkał się z ciepłym przyjęciem polskiej opinii publicznej, zaś miasto było postrzegane jako obce i złowrogie. Próbuje wyjaśnić ten fenomen podkreślać ambiwalencję rozwoju Łodzi, w której szybki wzrost gospodarczy nie szedł bynajmniej w parze z rozwojem edukacji czy usług publicznych. Analizując świadectwa osób pochodzących z różnych klas społecznych, pokazuje jak różnie było odbierane i oceniane to miasto w zależności od tego jakie miejsce w hierarchii społecznej zajmowały poszczególne osoby. Stanowiące terra incognito dla wykształconych i zamożnych warstw społeczeństwa, było miejscem olbrzymiej emancypacji i awansu społecznego dla robotnic i robotników. Awans ten przynosił większe korzyści niż ryzyka wiążące się z pobytem w wielkim mieście, w którym powszechnym przecież był wyzysk i inne negatywne zjawiska, na które były narażone te warstwy. W opinii Autora ambiwalentność rozwoju Łodzi najsilniej widoczna była jeszcze w sferze kultury, gdzie opinia elit o Łodzi jako pustyni kulturalnej szła w parze z realnymi osiągnięciami mieszkańców miasta w dziedzinie jego ukulturalniania. Emanacją tego zjawiska było utworzenie w mieście jednej z pierwszych kolekcji sztuki nowoczesnej w Europie. W konkluzji Autor przekonuje, że przypadek przemysłowej Łodzi mówi bardzo wiele o nowoczesności w Europie Środkowo-Wschodniej i jej asynchronicznym charakterze.