Milli neftqazçıxarma kompleksində renta münasibətlərinin fiskal aspektləri

Metodoloji qayət çətinliyi ilə seçilən renta məsələsi müasir dövrdə də siyasi iqtisad nəzəriyyəsinin və müvafiq təsərrüfat praktikasının ən mürəkkəb, dolaşıqlı və son dərəcə qeyri-təkmil sahələrindən biri olaraq qalmaqdadır. İqtisadi məzmun daşımaqla təbii ehtiyatlarla bağlı əldə edilən gəlirlərdə ifadə olunan renta, məhdud ehtiyatlar kontekstində torpaqdan və digər təbii resurslardan istifadə haqqının qiymətini xarakterizə edir. Məhz torpağın, təbii resursların unikal təklifliliyi şərti, onların təsbit olunmuş miqdarı renta tədiyyələrini əmək haqqı, mənfəət və faizlərdən ayıran xüsusiyyətdir. Müasir mərhələdə renta ilə əhatəli iqtisadi reallıq ənənəvi mahiyyətini saxlamaqla bütün əski keyfiyyətlərini aşaraq istənilən mülkiyyət gəlirlərinə şamil olunur. İcarə münasibətlərində - baza, ölçü, sığortada - start, birbaşa hibrid, dövlət istiqrazlarının buraxılışında - dövlət, torpaqla bağlı - torpaq, mütləq, differensial, inhisarçı, qiymətli kağızlar bazarında - qeyd olunmuş, natural, resursların bazara çıxışında - inframarcinal renta formaları və modifikasiyaları mövcuddur . Xüsusi bacarığa malik istedadlı insanların intellekti də renta təzahürlü olaraq müasir iqtisadiyyatda yüksək qiymətləndirilir. Renta məfhumu iqtisadi müstəvidə digər tutumlu bir anlayışın - rentabelliyin etimologiyasında da çıxış edir. Bu isə daha geniş mövzunu şərtləndirir. Bizim tədqiqat obyektinin leymotivini isə renta münasibətlərinin yetərli intişar tapdığı neft kompleksi, konkret olaraq isə milli neftqazçıxarma təsərrüfatında renta ilə bağlı fiskal aspektlər təşkil edir.