Cemaleddin Efganî ve Mezhep Telakkisi

XIX. asırda Müslüman toplumlar, bağımsızlıklarını kaybetmenin ve Batı karşısında geri kalmışlığın ortaya çıkardığı sorunlarla mücadele etmekteydiler. İşte böyle bir ortamda dünyaya gelen Cemaleddin Efganî, klâsik Müslüman âlim tipolojisinden farklı bir görünüm arz ederek; ümmetin meselelerine karşı aktivist yapıda bir mütefekkir olmuştur. Onun bu aktivist yapısı, hayatının tamamını tek bir ülkede geçirmesine izin vermemiştir. Böylece o hem doğuda hem de batıda pek çok ülkeye seyahatler yapmış ve buralardaki ıslah faaliyetlerinde yönlendirici rol oynamıştır. Onun bu hızlı yaşantısı, kendisinin etnik kökeni ve mezhebi aidiyetine dair farklı iddiaların ortaya atılmasına neden olmuştur. Bu iddialar daha ziyade onun Afganlı bir Sünnî mi yoksa İranlı bir Şiî mi olduğu sorusuna odaklanmıştır. Her iki iddiayı dile getiren zümrelerin, iddialarını desteklemek gayesiyle farklı deliller ileri sürdükleri görülmektedir. Islah fikrini, yaşam felsefesi haline getiren Efganî’nin mezhebî aidiyetine yönelik dile getirilen bu iddialar kadar kendisinin mezheplere yaklaşımı ve mezhep telakkisi de önem arz etmektedir. Bu bağlamda araştırmada, Efganî’nin yaşamı ve onun mezhebi aidiyetine dair tartışmaların yanı sıra mezhep telakkisine de yer verilecektir. Günümüzde Müslüman toplumların siyasî, sosyal, ekonomik, dinî vb. alanlarda yaşadıkları sorunların XIX. asrın meselelerinden çok farklı olmadığı görülmektedir. Bu bağlamda yaşadığı asırda ıslah düşüncesini savunan ve meselelere çözüm arayan en önemli mütefekkirlerden biri olan Efganî’nin yaşamı ve mezhep telakkisinin yeniden gözden geçirilmesi faydalı olacaktır. Araştırmada Efganî’nin hayatı, mezhep aidiyeti ve mezhep telakkisine dair görüşler aktarılırken öncelikle kendi kitapları ile öğrencilerinin eserlerinden istifade edilmiştir. Ayrıca Efganî’ye dair yazılan biyografilerden de yararlanılarak karşılaştırma yapılması sağlanmıştır. Araştırmada betimleyici bir metot esas alınmıştır.