Kraj hajdučije u Dalmaciji

Dalmatinska hajdučija u devetnaestom stoljeću primitivni je oblik otpora u seljačkom društvu Dalmatinske zagore, Makarskog primorja, područja Neretve, te brdskih predjela dubrovačkog i kotorskog okružja. Za francuske i austrijske dominacije građanske i vojne vlasti upućuju seosko stanovništvo na rad, štednju, na nove kulture i lojalnost režimu, što im je donekle, uspijevalo u gradskom društvu, dakle, primorju i otocima, a manje u brdskim naseljima seljačkog društva. U svojoj posljednjoj razvojnoj fazi hajdučija se javlja kao posljedica sukoba patrijarhalnog društva sa suvremenim tokovima života. Motivi odlaženja u hajduke su različiti. Pisac ih nalazi u siromaštvu, neprosvijećenosti, zaostalosti, krvnoj osveti, novačenju, neplaćanju poreza, te zaneinarenosti tih krajeva od strane vladajuće oligarhije. Ona nije mogla naći uzroke toj pojavi, iz klasnih razloga, te su hajduci za njih odmetnici, zločinci, lopovi, razbojnici, zlikovci, koji pale, kradu i ubijaju mirne stanovnike, vlasti i građane. Prvih desetljeća druge austrijske uprave kriminala je u Dalmaciji više nego u drugim zemljama monarhije. Najviši domet hajdučkog otpora zabilježen je pedesetih godina, kada započinje proces modernizacije uprave, sudstva, žandarmerije, zavođenja novačenja, poreza zemljarhtie i oživljavanja karavanske trgovine. Zbog pogodna terena za skrivanje i prepade, teško ih je bilo hvatati, te su im građanske i vojne vlasti suprotstavile narod iz tih krajeva i tako ubrzale njihovo istrebljenje. Na opadanje hajdučije ultjecala je izgradnja prometnica, otvaranje državnih nadleštava, pošta, škola, zadruga, te je prodor kulture i civilizacije svakako doprinio da su se muškarci sve više mirili s odlaskom u vojsku, redovitije se plaća porez, a sporovi se manje rješavaju osvetama, a više na redovnim sudovima. I tako je potkraj stoljeća ponestajalo vjere i podrške jataka, osobito u godinama prije prvoga svjetskog rata.