Anadolu Folklorunda Hastalık ve Sağlık Algısı

Amaç: Bu çalışmanın amacı, Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık algısının, halk söyleminde kullanılan adlandırmalar, benzetmeler ve metaforlar üzerinden nasıl inşa edildiğini ortaya koymaktır. Halk dilinde hastalıkların çoğunlukla “dert” kavramı etrafında anlamlandırılması ve sağlığın “turp gibi olmak” ifadesiyle temsil edilmesi, kültürel ve sembolik boyutlarıyla ele alınmaktadır. Yöntem: Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Veri setini, Türk halk kültüründe sağlık ve hastalık algısına ilişkin yazılı derlemeler, arşiv metinleri, atasözü ve deyim sözlükleri ile halkbilimi literatüründe yer alan ikincil kaynaklar oluşturmaktadır. Söylemler metin merkezli analiz yaklaşımıyla incelenmiş; içerik ve bağlam çözümlemesi yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışma Haziran–Eylül 2025 tarihleri arasında hazırlanmıştır. Bulgular: Bulgular, halkın sağlık ve hastalığı yalnızca tıbbi birer olgu olarak değil, gündelik yaşamdan alınan benzetmeler, metaforlar ve sınıfsal göndermeler aracılığıyla kavramsallaştırdığını göstermektedir. “İnce hastalık”, “amansız hastalık” ve “pis hastalık” gibi dolaylı adlandırmalar, veremin yoksulluk ve çaresizlikle ilişkilendirildiğini ortaya koyarken; gut hastalığı hem “padişah/zengin hastalığı” hem de “kasap hastalığı” olarak tanımlanarak sınıfsal ve mesleki eleştirilerin kesişiminde anlam kazanmıştır. Prostatın “esnaf hastalığı” olarak adlandırılması ise erkek emeğinin bedensel sınırlarını görünür kılarken, kadınların ticari hayatta daha görünür hâle gelmesine zemin hazırlayan kültürel bir eşik işlevi görmüştür. “Greyfurt kadar kist” ve “nohut büyüklüğünde beze” gibi benzetmeler, halkın beden algısında hastalıkların somutlaştırıldığını göstermektedir. Sonuç: Anadolu halk kültüründe sağlık ve hastalık, “dert” ve “turp gibi” ifadeleri etrafında şekillenmekte; bu söylemler aracılığıyla kolektif bellek içinde toplumsal eşitsizlikler, mesleki kimlikler, inançlar ve yaşam biçimleri görünür hâle gelmektedir. Halk ağzındaki hastalık adlandırmaları, tıbbi anlamlarının ötesinde güçlü sosyo-kültürel ve sembolik işlevler taşıyan kültürel göstergeler olarak değerlendirilebilir.